شیخ هبتالله آخوندزاده، رهبر امارت اسلامی، در فرمان شماره ۱۷ که در سال ۱۴۰۴ صادر کرده، بر پیشگیری از رسوم ناپسند و مصارف گزاف در مراسم عروسی، نامزدی، مصیبتها و بازگشت از حج تأکید کرده و آن را منع قرار داده است. در این فرمان آمده است که افزون بر مهر، گرفتن پول به نام «ولور»، غذا ــ اشیا و اجناس خوراکی که یک یا دو روز پیش از عروسی، داماد به خانهی عروس میبرد ــ و تویانه از طرف خانوادهی عروس یا به نام رواجهای دیگر، جایز نیست.
در همین حال، سیفالاسلام خیبر، سخنگوی وزارت امربهمعروف و نهیازمنکر امارت اسلامی، میگوید که این وزارت بر بنیاد فرمان رهبر امارت اسلامی، مسئولیت پیشگیری از مصارف گزاف در مراسم عروسی را دارد و به شکایتهای مربوط به گذاشتن بار مالی سنگین بر خانوادهها رسیدگی میکند. «پس از صدور فرمان شماره ۱۷ رهبر امارت اسلامی، به این وزارت مسئولیت سپرده شده است که از جلوگیری مصارف گزاف در مراسم خوشی، غم یا آمدن حجاج از بیتالله باشند، باید جلوگیری کنند؛ به ویژه در مراسم عروسی مصارف گزاف یا ماندن بار سنگین از سوی خانوادهها، از لحاظ شریعت این یک عمل نامناسب است. وضعیت اجتماعی و اقتصادی این را ایجاب نمیکند که بالای یک خانواده یک بار سنگین مانده شود. این مسئله سبب این میشود که در عروسی تأخیر بیاید و جوانان درگیر فتنه شوند. هر تعداد شکایتی که به ما آمده، به وقت رسیدگی شده است.»
حقوقدانان و عالمان دین، به این باور اند که گرفتن تویانه حق شرعی نیست؛ بل عرفی ناپسند است که در جامعه جا افتاده و برای شماری از جوانان به باری کمرشکن و معضلی نگرانکننده تبدیل شده است؛ باری که میتواند آغاز زندگی مشترک آنان را با دشواری روبهرو کند.
پرویز خلیلی، حقوقدان، میگوید که این عرف سبب مشکلات خانوادگی، تفریق و جدایی میشود و همچنان از منظر حقوقی، در صورتی که خانوادهی دختر بخواهد بدون رضایت او این پول را مطالبه کند، دختر حق مخالفت نیز دارد. «چنین حقی به رسمیت شناخته نشده، یک جایگاه عرف و جایگاهی در نظام عرف و فرهنگی افغانستان متأسفانه عمیقاً جایگاه پیدا کرده و از نظر منطق وقتی که یک دختر و یک پسر قرار است ازدواج بکنند، خانوادهها، دوستان و اطرافیان باید این دو تا جوان را کمک بکنند تا اینها یک زندگی جدید را آغاز کنند، ولی متأسفانه شیرینیخوری، عروسی و رسمورواجهای گزاف، تویانه، اینها برای پسر کمرشکن میشود که بعدها منجر به جنجالهای بزرگ خانوادگی، تفریق، طلاق، و نرسیدن به آرزوهای علمی و خانوادگی و اجتماعی میشود و چنین حقی در اسلام به رسمیت شناخته نشده است.»
همین گونه، زیبا زحل، حقوقدان، نیز میگوید: «خلاصه این که مهر حق زن است، تویانه یا شیربها حق خانوادهی دختر نیست و عنوان رسم گرفتن آن از خانوادهی دختر نمیتواند صرفاً به خاطر این که پدر یا مادر یا برادر دختر هستند، مال و حقوق دختر را بدون رضایت از او حذف کنند یا از او بگیرند.»
شماری از زنان در این گزارش، میگویند که در هنگام ازدواج، در تصمیمگیری در بارهی برخی رسوم و هزینههای مرتبط با ازدواج نقش مستقیمی نداشته اند و این تصمیمها بیشتر از سوی خانوادههای شان گرفته شده است. آنان، میافزایند که اگر در این تصمیمگیریها نقش بیشتری میداشتند، ممکن بود در بارهی میزان این هزینهها گزینههای متفاوتی را انتخاب کنند تا از ایجاد فشار مالی و مشکلات احتمالی در زندگی مشترک جلوگیری شود.
یکی از زنان گفتوگوشونده که دو سال از ازدواجش میگذرد، میگوید «زمانی که ازدواج کردیم، خانوادهام از خانوادهی شوهرم مبلغ ۳۰۰ هزار افغانی به عنوان بخشی از رسمهای ازدواج دریافت کردند و برای من هم از این بابت وسایل و امکانات لازم به اندازهی کافی تهیه نشد. من قبل از عروسی هم اطلاع داشتم، اما چیزی نگفتم که چرا از این پول برای مه وسایل زندگی تهیه نشد؛ چون خانوادهام این مبلغ را مربوط به خانواده میدانستند. اگر تصمیمگیری در این مورد به خودم واگذار میشد، شاید ترجیح میدادم این مبلغ از خانوادهی داماد گرفته نشود.»
یکی دیگر از زنان گفتوگوشونده که چند سال از ازدواجش میگذرد، میگوید که خانوادهاش مبلغ ۴۰۰ هزار افغانی از خانوادهی شوهرش در چارچوب رسوم ازدواج دریافت کرده بودند و در مورد جزئیات عین موضوع را تأیید میکند.
یکی از باشندگان نیز از تجربهی خود در این زمینه میگوید که خانوادهاش مبلغ ۳۰۰ هزار افغانی را در چارچوب رسوم ازدواج دریافت کرده بودند. «خوب بلی، من میدانستم که این مبلغ مربوط به کدام بخش از رسوم ازدواج میشود. به همین دلیل، خانوادهام پولی را که از خانوادهی داماد گرفته بودند، دوباره برای خودم در نظر گرفتند و وسایلی را که ضرورت داشتم، از قبیل وسایل خانه و همچنان مقداری طلا تهیه کردند و در نهایت تلاش شد که این مبلغ برای آمادهسازی زندگی خودم مصرف شود.»
احمد ۳۵ساله، باشندهی کابل که دارای مدرک لیسانس است، میگوید که ۴۰۰ هزار افغانی را که شرط اصلی ازدواجش بود، به عنوان تویانه پرداخت کرده؛ اما این امر سبب شده است که در نخستین روزهای زندگی جدیدش، نگران پرداخت این قرض باشد. «تعیین مبلغ ۴۰۰ هزار افغانی فشار اقتصادی زیادی بالایم آورد. برای تکمیلکردن تویانه مجبور شدم که قرض بگیرم، پرداخت این قرضها باعث شد که در سالهای نخست زندگی مشترک ما با مشکلات مالی و اقتصادی زیادی روبهرو شوم و مدتی درآمدم صرف پرداخت قرضها شد.»
با این همه، عبدالغفار غفارزاده، عالم دین، در بارهی برخی رسوم مالی مرتبط با ازدواج دیدگاه شرعی خود را مطرح میکند و میگوید که دریافت چنین مبالغی، در صورتی که به عنوان یک شرط اجباری و خارج از چارچوبهای شرعی تعیین شود، از نگاه شرعی قابل تأمل است. «در مورد تویانه، این موضوع بیشتر به عنوان یک رسم اجتماعی در برخی مناطق وجود دارد و در شریعت اسلامی برای گرفتن چنین مبلغی به عنوان یک شرط اجباری ازدواج، جایگاه مشخصی وجود ندارد. در فقه حنفی نیز در مورد گرفتن مال به شکل نادرست و بدون رضایت طرف مقابل، دیدگاههای مشخص وجود دارد. بهتر است خانوادهها در این زمینه از ایجاد فشار و تعیین شرایط سنگین برای طرف مقابل خودداری کنند.»
تویانه از جمله رسوم قدیمی در برخی مناطق افغانستان است که هنگام ازدواج، جدا از مهر، مبلغ یا اموالی از سوی خانوادهی داماد به خانوادهی عروس تعیین یا دریافت میشود. این رسم، بسته به عرف و شرایط خانوادهها، در برخی موارد میتواند بار مالی قابل توجهی بر خانوادهی داماد ایجاد کند و آغاز زندگی مشترک زوجهای جوان را با دشواریهای اقتصادی همراه سازد. میزان و نحوهی تعیین و دریافت این مبلغ نیز بسته به عرف خانوادهها و مناطق مختلف متفاوت است و در برخی خانوادهها ممکن است بخشی از آن برای تهیهی وسایل و نیازمندیهای زندگی زوج جوان مصرف شود.
