گفتوگو با ۳۳ جوانی که آغاز تحصیلات عالی را با فاصلهی چهار تا چهارده سال از سن معمول و با وقفه تجربه کرده اند، نشان میدهد که با فراهمشدن دوبارهی شرایط، این جوانان آموزش عالی را از سر گرفته اند. به گفتهی این جوانان، مهمترین عامل عدم ورود به موقع آنان به دانشگاه مشکل اقتصادی بوده است.
جوانان گفتوگوشونده شامل ۲۴ پسر و ۹ دختر از ۱۴ ولایت کشور اند. از این میان، ۱۲ پسر در دانشگاههای دولتی و ۱۰ پسر در دانشگاههای خصوصی در مقطع لیسانس مشغول تحصیل اند، ۹ دختر به صورت آنلاین در دورهی لیسانس و ۲ پسر در انستیتیوتها و مرکزهای آموزشی به تحصیل ادامه میدهند.
علاقهی شخصی به ادامهی آموزش و حمایت خانواده، از مهمترین عواملی عنوان شده که آنان را برای بازگشت به مسیر تحصیل و کسب مدرک دانشگاهی تشویق کرده است.
از میان ۳۳ جوان، ۱۸ تن شامل (۱۳ پسر و ۵ دختر)، با فاصله چهار تا ششساله، ۱۱ تن شامل (۸ پسر و ۳ دختر) با وقفه شش تا هشت سال و همچنین ۴ تن دیگر شامل (۳ پسر و ۱ دختر) با فاصله ۹ تا ۱۴ سال از سن معمول، تحصیلات عالی خود را آغاز کرده اند.
بازگشت به دانشگاه، فرصت دوباره برای ساختن آینده
اسدالله رضایی 27ساله از کاپیسا و دانشجوی سال سوم زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه بامیان، میگوید که با وجود شش سال دوری از تحصیل، نداشتن شغل و مشکل اقتصادی، علاقه به تحصیل سبب شده است دانشگاه را با انگیزه ادامه دهد. «یک مزیت بسیار خوب در سن بالاتر اینست که به درک و پختگی بیشتر به اهمیت درس رسیدم، فعلا من با آگاهی و انگیزهی بیشتر درس میخوانم، زیرا به اهمیت تحصیل در زندگی خود پی بردهام و اصلا تحصیل برای من یک اجبار نیست، بل یک انتخاب آگاهانه برای ساختن یک آیندهی بهتر است.»
همچنین فاطمهی 28ساله از بدخشان، دانشجوی سال دوم خبرنگاری در یکی از دانشگاههای آنلاین است و حدود ۹ سال فاصله تحصیل دانشگاهی را سپری کرده است، میگوید: «همیشه آرزو داشتم درس بخوانم و ثابت کنم که برای رسیدن به هدف هیچ وقت دیر نیست. حالا با گذشته فرق زیادی دارد، در این سن هدفم مشخصتر است و ارزش تحصیل را بیشتر درک میکنم و همچنین با علاقه و انگیزه درس میخوانم. چند بار به دلیل مشکل مالی و خستگی خواستم دانشگاه را رها کنم اما هر بار به هدفم که فکر میکردم دوباره انگیزه گرفتم.»
حمایت خانواده؛ عاملی که جوانان را دوباره به مسیر تحصیل برگرداند
۳۰ جوان شامل (۲۲ پسر و ۸ دختر) از میان جوانان گفتوگوشونده، میگویند که حمایت خانواده از مهمترین عامل در تصمیم آنان برای ورود به دانشگاه بوده است.
فرزانهی 26ساله از ننگرهار و دانشجوی سال دوم زبان و ادبیات انگلیسی در یکی از دانشگاههای آنلاین، که پس از ۶ سال توقف، تحصیل را در مقطع لیسانس آغاز کرده است، چنین میگوید: «حمایت خانواده باعث شد که تحصیلم را آغاز کنم؛ به ویژه پدر و مادرم، بسیار حمایتم میکنند و در میان آنان، همسرم بیشترین پشتیبانی را از من دارد. خانوادهام همواره مشورههای خوبی به من میدهند. من هیچگاه به این فکر نکردهام که به دلیل مشکل، دانشگاه را ترک کنم.»
طوفان مهریار 27ساله از بلخ دانشجوی سال اول حقوق و علوم سیاسی، با داشتن ۵ سال وقفهی تحصیلی نیز میافزاید: «مادر جان تشویق کرد که تحصیل را ادامه بدهم، چون به این فکر هستند که یگانه راه حل مشکل خانواده و مشکل اقتصادی درسخواندن است. با آنکه در شرایط بدی بودیم همیشه تشویق کردند.»
فقر؛ مهمترین مانع در برابر ورود بهموقع به دانشگاه
۲۵ تن (۲۰ پسر و ۵ دختر) مشکل اقتصادی، ۴ دختر چالشهای آموزشی، و ۴ تن دیگر مهاجرت را، از عوامل بازماندن از تحصیل عنوان کرده اند.
محمد 29ساله از کابل، دانشجوی اداره و مدیریت با وقفهی ۵ ساله و حنای 26ساله از ننگرهار، دانشجوی کمپیوترساینس در یکی از دانشگاههای آنلاین با وقفه ۴ ساله، در بارهی علت تأخیر در تحصیل شان میگویند.
«بین ختم مکتب و رفتن به دانشگاه تقریباً ۵ سال فاصله افتاد. در این مدت بیشتر مصروف کار بودم تا بتوانم مصارف زندگی و خانواده را تأمین کنم. مدتی هم در بخشهای مختلف کارهای روزمره انجام دادم. مهمترین دلیل این بود که وضعیت اقتصادی خانواده خوب نبود و نمیتوانستم هم درس بخوانم و هم مصارف زندگی را تأمین کنم.»
«مشکل اقتصادی، مسئولیتهای خانوادگی، از مهمترین عواملی بودند که باعث شد، نتوانم در زمان معمول وارد دانشگاه شوم.»
دانشگاه برای بسیاری، مقصدی که با تأخیر به آن میرسند
از سویی هم، مسئولان شماری از دانشگاههای خصوصی میگویند که شمار قابلتوجهی از دانشجویان این دانشگاهها، تحصیلات عالی را پس از ۲۰ سالگی آغاز میکنند و مشکل اقتصادی و ناتوانی در پرداخت هزینههای تحصیل از عوامل اصلی تأخیر در ورود آنان به دانشگاه است.
عادلشاه امینیار، معاون امور محصلان دانشگاه رنا، میگوید: «در پوهنتونهای خصوصی محدودیت سنی وجود ندارد، و ۶۰ در صد محصلان در سمسترهای اول بالای ۲۰ سال سن دارند.»
مطیعالله آرینپور، آمر روابط بینالملل دانشگاه کاردان و حبیب عاقلی، آمر تحقیقات دانشگاه هیواد، میگویند.
«افرادی بودند که سن شان از ۲۰ بالا حتا ۳۰ ساله بودند، همرایشان که صحبت شده گفتند که یا مصروف بودند یا نمیتوانستند فیس را پرداخت کنند، حالا که مصروفیت دارند از طرف شب میخوانند.»
«تجربهی من نشان میدهد، دانشجویانی که در دانشگاه خصوصی جذب میشوند بالاتر از ۵۰ درصد سن شان بالای ۲۰ بوده یا ۲۱ بودند یا ۲۳ ساله و کم اتفاق افتیده که محصل را دیده باشم سنش پایینتر از ۲۰ باشد.»
با این همه، کارشناسان آموزشوپرورش، میگویند که آموزش محدود به سن خاص نیست و هر فرد در هر مرحلهای از زندگی میتواند به یادگیری ادامه دهد؛ اما آنان تاکید میکنند اگر آغاز آموزش از سن پایینتر باشد تداوم و اهمیت آن بیشتر است.
جمالالدین سلیمانی، کارشناس آموزشوپرورش، در این باره میگوید: «ما برای آموزش سن مشخص نداریم؛ اما در سنهای بالا، یک مقدار ذهن درگیر مسایل دیگر میشود، مسئولیتهای روزگار و اجتماعی سبب میشود جای آموزش را موارد دیگر بگیرد. اما برمیگردد به کسیکه آموزش میبیند اگر تصمیم، آمادگی درست و خود را به لحاظ روحی و روانی آماده کند هیچ مشکل ندارد. خوب است آموزش از سن کودکی آغاز شود و پیوسته صورت بگیرد.»
به باور آنان، وقفه در تحصیل ممکن باعث کاهش انگیزه و فراموشی مطالب شود، اما با برنامهریزی و پشتکار میتوان این کاستیها را جبران کرد.
محبوبالله موحد، کارشناس آموزشوپرورش نیز میافزاید: «آموزش در تمامی مراحل زندگی مهم است؛ اما در کودکی و نوجوانی از اهمیت ویژه برخوردار است چون شخصیت، عادتها، طرز فکر در همین دوره شکل میگیرد. اما یادگیری در هیچ سن دیر نیست دیر شروعکردن بهتر از هرگز شروعنکردن است. تحصیل پیوسته معمولا سبب میشود یادگیری منظمتر، سریع، پیوسته با کیفیت باشد؛ اما وقفهها کمی و کاستیها را به میان میآورد اما به معنای شکست نیست.»
در عین حال، جامعهشناسان، حمایت خانواده و ایجاد فرصتهای آموزشی و کاری برای جوانان را از راهکارهای مهم برای کاهش تأخیر در آغاز تحصیلات عالی میداند.
حکیم جویا، جامعهشناس، میگوید: «تشویق خانواده و دوستان برای کاهش این امر از الزامهای بسیار بنیادی است. نهادهایی مانند وزارت معارف، وزارت تحصیلات عالی، وزارت اطلاعات و فرهنگ، وزارت کار و امور اجتماعی و آکادمی علوم افغانستان میتوانند با راه اندازی برنامههای شغلی و کارآموزی در حین تحصیل و آگاهیدهی و حمایت از جوانان و برگزاری سمینارها و کنفرانس علمی در راستای کاهش این پدیده نزد جوانان اقدامات عملی انجام بدهد.»
از سوی دیگر، روانشناسان به این باور اند که ادامهی تحصیل در سنین بالاتر نهتنها فرصتی برای یادگیریست، بلکه میتواند ذهن را فعال نگه دارد، از فراموشی بکاهد و به افزایش امید و اعتمادبهنفس کمک کند. زحل امیرزاده روانشناس، در این مورد میگوید: «از نگاه روانشناسی آغاز تحصیل و هدفگذاشتن در سنین بالاتر بسیار ارزشمند، امیدبخش و حتا تحولآفرین است و یک ابزار قدرتمند برای بهبود سلامت روان و مغز میتواند باشد. در سن بالا درسخواندن بهعنوان ورزش فکری عمل میکند و سبب میشود که سلولهای مغز دوباره رشد کند و همچنین مانع پیری و فراموشی مغز شده و اعتماد به نفس بیشتر شود.»
گفتنی است که سروی سلاموطندار در مورد «جوانانی که به دلیل ناداری ترک تحصیل کردند»، در سال ۱۴۰۳ با اشتراک ۳۲۰ جوان نشان داد که ۵۱.۱ درصد آنان مشکل اقتصادی، ۲۷.۱ درصد بیعلاقگی یا ناامیدی و ۱۰.۱ درصد نبود شرایط تحصیلی را از عوامل بازماندن از تحصیل عنوان کرده بودند. بر بنیاد این یافتهها، مشکل اقتصادی، نهتنها مسیر تحصیل جوانان را متوقف میکند، بلکه میتواند آغاز تحصیلات دانشگاهی آنان را نیز به تأخیر بیندازد.
