خارجلیک عالملر، متخصصلر «نوایی بیرار جایده اوزینینگ ملتی حقیده گپیرمهگن، نیمه گه اساسلنیب اونی اوزبیک دیهسیزلر»؟ قبیلیدهگی سواللرنی بیریشهدی. اوزبیک خلقی هم مینگ ییللر دوامیده ملت صفتیده شکللنیب کیلدی. نوایی یشهگن دورده ایسه اوزبیک ملتی حلی توله معناده شکللنیب اولگورمهگندی. نوایی یشهگن دورده اوزبیک تیلی، قزاق تیلی، قرغیز یا آذربایجان تیلی دیگن توشونچهلر یوق ایدی. حضرت نوایی برچه تورکی خلقلر و قوملرگه «سیز مینیکیسیز» دیب قوچاق آچگن، بو خلقلر هم نوایینی سیویش گه، ارداقلشگه حقلی. اما…
علیشیر نوایی نامی عصرلردن بیری خلقیمیزنینگ بیرلیگی، بویوکلیگی، فخر افتخاری تمثالی بولیب کیلماقده. شو پیت گه قدر نیچه-نیچه اولادلر بو بویوک ذاتنینگ میراثیدن بهرهمند بولیب اوسدی. تا دنیا بار ایکن، انسانیت بار ایکن، اوزبیک ملتی یشرکن، نوای نامی هم او بیلن تینگمه-تینگ یششی مقرر.
نوایی نامیدن اوزاق و یقین اوتمیشده تورلی مقصدلرده فایدهلنیلگنی، اونینگ شخصی، میراثی، قرهشلری تورلیچه تلقین ایتیلگنینی هم بیلهمیز. یقین اوتمیشده علیشیر نوایی شخصیتیده ساویت مفکورهسیگه ماس و خاص ایدهآل انسان یرهتیشگه اورینیشلر بولدی. نوایی ایجادیدن کمونیستیک غایهلر گه خاص جهتلرنی ایزلشدی، اونینگ ترجمهی حالینی هم اوشه دورگه ماسلب «قیتهدن یازیشدی»، شو اساسده کتابلر بیتیلدی، صحنه اثرلری، فلملر یرهتیلدی.
بوندن تشقری، نوایی اثرلری، غزللرینی اوزلریچه شرحلب، اوندن معنا-مضمون چیقرهدیگنلر هم کوپ. بیراق، کیم قندهی تلقین قیلیشیدن قطعی نظر، نوایینینگ بویوکلیگی زرهچه اوزگرمهدی.
بیز عینی پیتگچه نوایی حقیده کوپچیلیک آنگیده شکللنیب قالگن خطا تصور و توشونچهلر گه مناسبت بیلدیریشنی لازم تاپدیک. خطا و کمچیلیکلر گه یول قوییلهدیگن بولسه، آلدیندن اولا حضرت روحیدن، شونینگدیک برچه مشتریلردن عذر سورهب قالهمیز.
۱. نوایی دین علمالر گه قرشی بولگن
ایسیمیزده، سابق توزوم دوریده خلق آغزهکی ایجادیدن هم، اوتمیشدهگی بویوک شاعرلرنینگ میراثیدن هم دهریانه (خداناباور) فکرلر قیدیریشگه ماییلیک کوچلی بولگن. نواییدن هم دهری یشش گه اورینیشلر بولگن. درسلیکلردن هم امکانی باریچه دینی عربلر قارهلنگن شعرلر، نظمی و نثری پرچهلر بیریشگه حرکت قیلینردی. مکتبده ادبیات مدرسه درسلیگیدن نوایینینگ منه بو مطلع غزلینی یاد آلدیریشگنی ایسیمده:
مینی عشقدین منع ایتر ساده شیخ،
دیمه ساده شیخ، ایتکیم لاده شیخ،
می اوستیدهگی قیلچه قیلمان حساب،
اگر سوو اوزه سالسه سجده ده شیخ.
اوقیتووچیمیز بو بیتلرنی «نوایی شیخلرنینگ، دین اربابلرینینگ نادان، جاهللیگینی تنقید قیلهیپتی. شیخ اگر سوو اوستیده جاینماز توشب نماز اوقیسه، مین اوندن کوره شراب، یعنی اراق (ودکا)نینگ اوستیده سوزیب یورگن قیلنی افضل بیلهمن» دیب «شرحلهگنی» ایسیمده.
افسوس کی، او پیتلرده بو بیتلر تصوفی معنانی انگلهتیشینی، نوایی شیخ دیگنده عاقل علمالرنی ایمس، دیننینگ ماهیتیدن بیخبر کیمسهلرنی کوزده توتگنینی بیلمسدیک. می دیگنی آدمنی عقل-هوشیدن ایرهدیگن ۴۰ درجهلیک ودکا (شراب توری) ایمس، یرهتگنگه بولگن عشقنینگ، معرفتنینگ تمثالی ایکنینی کیینراق بیلگنمیز.
زاهد سینگه «حر» مینگه میخانه کیرهک،
جنت سینگه بولسین، مینگه میخانه کیرهک.
بو مصرعلر هم خوددی شوندهی تلقین قیلینردیک، بوتون یاشلی اولاد نوایینی دینگه، علمالر گه، اسلام گه قرشی بولگن شاعر صفتیده تصور قیلیب قالگندی. اما اصلیده نوایی اوته تقوادار انسان بولگنینی، شو باعث نظامیدن، یعنی دیننینگ قوتی، نظامی، ترتیبی دیگن عنوان آلگنی، هر بیر اثرینی الله گه حمد، پیغامبریمیز گه نعت ایتیش بیلن باشلهگنینی کیینراق بیلدیک.
۲. نوایی اوزبیک بولگن
کوپینچه خارجلیک عالملر، متخصصلر بیلن گپلشیب قالگنمیده «نوایی بیرار جایده اوزینینگ ملتی حقیده گپیرمهگن، نیمه گه اساسلنیب اونی اوزبیک دیهسیزلر؟» قبیلیدهگی سواللرنی بیریشگن. بو حقده هر دایم هم یازیشگه جرئت قیلهویرمهیمیز. اصلیده…
اولا دنیادهگی ایستهلگن ملت نامی اوز تاریخیگه، تدریجیگه ایگه. اوزبیک خلقی هم مینگ ییللر دوامیده ملت صفتیده شکللنیب کیلدی. نوایی یشهگن دورده ایسه اوزبیک ملتی حلی توله معناده شکللنیب اولگورمهگندی. نوایی یشهگن دورده اوزبیک تیلی قزاق تیلی، قرغیز یا آذربایجان تیلی دیگن توشونچهلر یوق ایدی. اما اوزبیک ایتنونامی (قومشناسلیک) او پیتده تورکی قوملردن بیری صفتیده معلوم ایدی. حال بوکی، حضرت نوایی اوز اثرلریده اوزبیک نامینی بیر نیچه بار ایشلتهدی.
شاه تاج و خلعتی کیم، مین تماشا قیلگهلی
اوزبیگیم باشیده قلپاق، ایگنیده شیرداغی بس.
شو مصرعنینگ اوزییاق هر قندهی بحث مناظره گه نقطه قویمهیدیمی؟ بو اورینده اوزبیکنینگ باش کییمی و ایگنیدهگی چاپان گه اشاره قیلینهیاتگنی کورینیب توریبدی. ملی باش کییمیمیز دوپی سمرقند، قشقردریا تامانلرده قلپاق دیب ایتیلیشینی یخشی بیلهمیز.
قالهویرسه، بوگونگی اوزبیک تیلینی اوز عصرلریده تورکی تیل دیب اولوغلهگن. «فرهاد و شیرین» داستانیده او بیرگینه خلق ایمس، برچه تورکی خلقلرنی اوزینیکی دیب بیلیشینی ایتگندی.
اگر بیر قوم، گر یوز، یوقسه مینگدور،
معیین تورک اولوسی خود مینگدور.
حضرت نوایی برچه تورکی خلقلر و قوملر گه «سیز مینیکیسیز» دیب قوچاق آچگن ایکن، بو خلقلر هم نوایینی سیویشگه، ارداقلش گه حقلی. اما نوایی بیش یریم عصر آلدین اولوغلهگن تورکی تیل بوگونگی آنه تیلیمیز، اوزبیک تیلینینگ اوزهگی ایکنینی هیچ کیم انکار ایتالمهیدی. نوایی تولد تاپگن افغانستانده بوگون هم اوزبیکلر اوز نفوسیگه کوره، اوچینچی ییریک ایتناس (قوم) سنلهدی. شو فکرلرنینگ اوزییاق نوایینی اوزبیک خلقیدن اوزاقلشتیریشنی ایستهگن کیمسهلر اوچون ییترلی جواب بوله آلهدی.
۳. گلی نوایینینگ سیوگیلیسی بولگن
علیشیر نوایی حقیده خلق افسانهلریده اونینگ گلی اسملی سیوگیلیسی بولگنی ایتیلهدی. تاریخی منبعلرده فقط نوایینینگ عایله قورمهی اوتگنی معلومات صفتیده کیلتیریلهدی خلاص. سیز و بیز یخشی بیلگن مشهور فلم گه کوره، نوایینینگ سیوگیلیسی گلینی وزیر مجیدالدین اتهیین سلطان حرمیگه آلیب کیرهدی. بو بیلن مقصدیگه ایریشه آلمهگچ، وزیر قیز گه زهر ایچیرهدی… راستن هم گلی تاریخی شخص می؟
اصلیده نوایینینگ اوز اثرلریده بو اسم اوچرهمهیدی. لیکن حضرت نوایی کیمنی دیر قتیق سیوگنی، اوزینینگ اوتلی شعرلرینی اونگه اتهگنی انیق. خوش، نوایینینگ عمر باقی مصرعلریگه لایق بولگن اوشه بخت و سعادت صاحبهسی کیم ایکن؟
تنیقلی نواییشناس عالم، استاذ عبدالقادر هییتمیتاوهنینگ یازیشیچه، «… او یعنی نوایی کیملیگی بیز اوچون نامعلوم بولیب کیلهیاتگن بیر قیزنی سیوگن. قیز هم اونگه یامان مناسبتده بولمهگن، التفاتلر کورستگن. افسوس کی، قیز ایرته وفات ایتگن. قیزنینگ وفاتی نواییدن آلیس (اوزاق)ده روی بیرگن. شو فاجعهدن کیینگینه نوایی اوزینینگ اونگه بولگن محبتی چیکسیز و بیقیاس ایکنینی بیلیب قالگن. بو محبت اوتی اونینگ قلبیده عمرینینگ آخریگچه سونمهگن. شو سببلی شاعر اوزینینگ بیرینچی محبتی گه صادق قالگن – اویلنمهی اوتگن.»
منه بو بیت هم نوایینینگ بیر پیتلر سیوملی محبوبهسی بولگنیدن درک بیرهدی:
بار ایدی، او همکی، بیر چاغ بیز گه یار بار ایدی،
کُللی ار یار اولمسه، فیلجمله بارییار ایدی…
اونینگ اسمینی بیز بیلمهیمیز. بیلالمهیمیز. چونکی نوایینینگ اوزی هم اونینگ اسمی باشقهلر تیلیده ینگرهشینی ایستمهگن، سیوگلی یارینینگ اسمینی هم باشقهلردن رشک قیلیب قیزغنگن.
مین بولهی آواره تا، عشقیمدن ایلب گفتگو،
آتی اونینگ هر کیشی آغزیده مذکور اولمهسون.
در حقیقت، نوایی اثرلری بیلن تنیش بولگن اوقووچی بو شعرلر شونچه کی لیریک قهرمان تیلیدن بیتیلمهگنینی یخشی انگلهیدی. قالهویرسه، شاعر عمرینینگ سونگی ییللریده بیتیلگن «لسانالطیر» داستانیده.
بیر نیچه کون عمردین تاپمهسم امان،
شرحی عشقیم ایتهی بیر داستان،
-دیه، اگر عمر وفا قیلسه، اوز محبتینی شرحلب بیر داستان بیتماقچی ایکنینی یازهدی. افسوس کی، کوپ اوتمهی بویوک شاعر وفات ایتهدی. نوایینینگ «شرحی عشقی» هم بیز اوچون سِر بولیب قالدی.
۴. نوایی فقط الهی عشقنی کویلهگن
سابق توزوم دوریده نوایینینگ ایجادیدن فقط اوی، دنیوی مضمون ایزلنگن بولسه، بوگونگی کونده حضرتنینگ برچه اثرلریگه الهی توس بیرهدیگنلر کوپهیدی. البته، نوایینینگ کوپلب اثرلری تصوف روحیده بیتیلگن. حضرتنینگ اوزی هم تصوفنینگ نقشبندیه طریقتیده بولگنی حقیده معلوماتلر بار.
نوایی دیوانلریده بیواسطه الله گه بولگن محبت – عشق الهی ترنم ایتیلگن غزللر جوده کوپ. مثلاً «نوادرالواقعه» دیوانیدهگی منه بو بیتنی آلهیلیک:
زهی حُسنونگ ظهوریدن توشیب هر کیمگه بیر سودا،
بو سودالر بیله کونین بازاریده یوز غوغا.
بو ییرده سوز چیندن یرهتگننینگ حُسن و جمالی، اونینگ عشقیده هر کیمنینگ دلیگه سودا توشگنی، انه شو سودالر ایکی عالم بازاریده یوز غوغا گه باعث ایکنی حقیده بارهدی. اما هر بیر بیتدن تصوفی معنا ایزلش هم او قدر توغری ایمس. چونکی نوایی اثرلریده صاف انسانی گوزهللیک، انسانی سیوگی مناسبتلری کویلنگن شعرلر هم اوچرهیدی.
آلمنی سوندی نگاریم «آل» دییدی،
«آلمه بیرله بو کونگیلنی آل» دییدی
سوردیم ایسه آلمهسینینگ رنگینی
«نی سورهسن، آلمه رنگی آل» دییدی.
خوش، شونچه کی ییگیت و قیز اورتهسیدهگی شوخ مناظرهلرنی ایسلهتوچی اوشبو تویوقده هم بیرار «مجازی» معنا بارمیکین؟ یا کی بولمسه «قاشی یاسین مو دیین، کوزی قرسین مو دیین»، «نی عجایب سوروینازیم ۱۸ یاشینده دور»، قاشینگ نی بلا قرا بولیبتور» سینگری مصرعلریدن هم تصوفی معنا، الهی عشق اشارهلرینی ایزلش توغریمیکین؟
۵. حسین بایقرا نوایینی سرایدن قوگن
۷۰-۶۰ ییل ایلگری یرهتیلگن، حاضرگه قدر تماشابینلر اعتباریگه حواله ییتیب کیلینهیاتگن ایکرن (صفحه) و صحنه اثرلریده شاه و شاعر اورتهسیدهگی قرمه-قرشیلیک اوته درجهده بورتتیریب کورسهتیلگن. شو سببلی بیر پیتلر سیاسی مقصدلرنی کوزلب، ایکی دوست آرهسیده یرهتیلگن صنعی توسیقلر بوگونگه قدر ایریم ساد ده آدملر تصوریده مُهرلنیب قالگن.
سرایدهگی فتنهلر، ایریم عملدارلرنینگ، وزیرلرنینگ قوتقوسی طفیلی حسین بایقرا اوز دوستینی بیر مدت سرایدن اوزاقلشتیرگنی، اونی آسترآباد گه حاکم ییتیب تعیینلهگنی راست. بیراق تشقی تأثیرلر، سرای اهالینینگ قوتقولری ایکی دوست آرهسیگه کوچلی نفاق اوروغینی ایکه آلمهگن. عکس حالده، علیشیر نوایی کوپلب اثرلریده اوز قدردان دوستی اوچون علیحده بابلر اجرهتمهگن، اونینگ فضیلتلرینی صدق دلدن اعتراف ایتمهگن بولردی.
شاهزاده مومن میرزانینگ خایینلرچه اولدیریلیشی، بو مشؤم قتل گه حسین بایقرا مست حالتیده مهر باسیشی تیموریلر سُلالهسی انقراضینی ینه-ده تیزلشتیرگنینی هیچ کیم انکار ایتمهیدی. اما مومن میرزانینگ اولیمی شاه و شاعرنی بیر-بیریده بهتمام اییرگنی یالغان.
مومن میرزانینگ اولیمی قنچهلر قیغولی بولمهسین، نوایی بو ناخوشلیکنی تقدیر تقاضاسی صفتیده قبول قیلدی. بیز گه تینچ اثرلرده بولگنی کبی حضرت بو فاجعهده سلطاننی عیبلب، اونینگ پشیمانلیکده ادا بولهیازگن قلبی گه نیشتر اورمهدی. عکسینچه، بو ایش حقنینگ ارادهسی ایکنینی ایتیب، سلطان گه دلده بیردی.
بوندن تشقری حضرت نوایینینگ سونگی دملری هم عینن حسین بایقرانینگ ینهده کیچگنی، حتا بویوک شاعر اوز دوستینی آلیس (اوزاق) سفردن قیتهیاتگنیده خسته حالیگه قرهمسدن کوتیب آلیشگه چیققنی، شهر تشقریسیده اونی احترام ایله قرشی آلگنی، ایرتهسی کونی حققه امانیتینی تاپشیرگنی ایشانچلی منبعلرده ذکر ایتیلهدی.
۶. نوایی خدیجه بیگمنی سیوگن
ایریم ادبیاتشناس استاذلریمیز نوایینینگ خدیجه بیگم گه کونگیل قویگنی، اما حسین بایقرا اونگه اویلنگچ، بو سِرنی بیر عمر قلبیده یشیریب کیلگنی، اوزی هم شو سببلی اویلنمهی اوتگنی حقیده اوز فکرلرینی بیلدیریشدی.
اوز-اوزیدن سوال توغیلهدی. اوز وقتیده «آچیلمهگن» بو سِر آرهدن عصرلر اوتیب قندهی آچیلدی ایکن؟ اولیم بار نوایی حسین بایقرانی حد دن زیاد حرمت قیلگن. اثرلریده دوستیگه اتهب علیحده بابلر اجرهتگن. اگر سلطان نوایینینگ محبتیگه ضامن بولگنیده، بوندهی مهر و اخلاص یوزه گه کیلرمیدی؟
توغری، نوایی خدیجه بیگم گه کتته حرمت بیلن قرهگن. اونی «بلقیسی احد» دیه اولوغلاوچی بیتلرنی بیتگن.
اوجی دولت ایچره بولسون دایما بلقیسی احد
کیم زُهل قصریده هر تون پاسبان، بیش ایمس.
اگر نوایینینگ قلبیده باشقچه حسلر بولگنیده، اونینگ اطرافیدهگی مخالفلر ایرتهمی-کیچ می بوندن خبر تاپگن، سلطان بیلن شاعر آرهسینی ساویتیش اوچون همه نرسه گه تیار غنیملر بو حالتدن «اونیملی» فایدهلنگن بولیشردی. نتیجهده سلطان و شاعر بیر-بیریدن تمامیله اوزاقلشیب کیتگن بولردی.
خدیجه بیگمنی یقیندن بیلگنلر، خصوصاً اونینگ صحبتیده بولگن بابُر میرزا هم ملکهنی جوده سیرگپ، قهری قتیق، عقلی پست دیه تعریفلهگن. سلطاننینگ فرزندلری اورتهسیده نفاق توشیشگه هم خدیجه بیگم سببچی بولگن. شیبانیخان ملکهنی منصور بخشی اسملی ملازم گه تارتیق قیلگنی هم تاریخدن یخشی معلوم
اوز دورینینگ اینگ نازکتب، ذوککه، مدنیتلی کیشیسی بولگن نوایی شوندهی عیال گه کونگیل باغلشی ممکن میدی؟
۷. نوایی «ییگیتلر گه» اتهب شعر یازگن
یقینده اجتماعی ترماقلرده هر ساحهده «عالملیک» دعوا قیلهدیگن بیر بالهگیر حضرت نوایینینگ بیر غزلینی اوزیچه محاکمه قیلگن بولدی. مذکور غزل شوندهی مطلع بیلن باشلنردی:
ییگیتلیگیمده ایدیم مبتلا ییگیتلرگه،
قریب هم اوزنی تیلرمین فدا ییگیتلرگه…
بیر قرهشده «نخاد کی شو بیتلر نوایی گه تیگیشلی بولسه؟» دیگن سوال توغیلهدی. اصلیده اوشبو بیتنی اوقیب، درحال خیالیمیزده بیمعنا فکرلر تاپیلیشی نوایینی تنیمسلیگیمیز، نوایینی توشونمسلیگیمیزنی بیلدیرهدی.
اصلیده، بو حقده یازیشنینگ اوزی هم شکاکلیکدیک تویولر. لیکن حضرت حقیده ناتوغری تصورلرنینگ آلدینی آلیش اوچون البته بو حقده فکر بیلدیریش شهرت دیب اویلهیمیز. بو خطا تصور اولا نواییدن، شونینگدیک ایسکی اوزبیک تیلی، قدیمگی تورکی تیل، سوزلرنینگ معناشناسلیکدن بیخبرلیک نتیجهسی دیر. سوزلر دور، عصرلر اوتیشی بیلن اوزینینگ معناسینی، وظیفهسینی، قمراوینی اوزگرتیریب بارهدی. بوندن تشقری بیر سوز معلوم بیر تیلده بیتته معنانی افادهلسه، باشقه تیلده اونگه یقینراق بولگن باشقه بیر معنانی بیلدیرهدی.
«ییگیت» سوزی ایشلهتیلگنده بوگونگی اوزبیک تیلیده اوسپیرین، یاش ایرککنی توشونهمیز. خودی شو سوز بوگونگی تورک تیلیده (yiğit ) قطعیتلی، آذربایجان تیلیده (igid) مرد، جسور معنالرینی بیرهدی. اوتمیشده بو سوز اصل کینگراق، یعنی جنسیدن قطعی-نظر، یاش دیگن معناده ایشلهتیلگن. ممتاز ادبیاتده، جملهدن نوایینینگ کوپلب غزللریده «ییگیت» سوزی «قری» سوزنینگ ضدی طرزیده ایشلهتیلیب، تضاد صفتیده فایدهلنیلگن و بو ییرده انیق بیر جنس نظرده توتیلمهگن.
ربغوزینینگ «قصصالانبیا» اثریده یوسف بیلن زلیخانینگ اوچرهشو پیتیده بیر صحبت متنی بیریلهدی. عمر بویی یوسفنینگ دردیده کوییب یشهگن زلیخا اوز سیوگیلیسی وصالیگه ییتگنیده یاشی اوتیب قالگندی. شونده او یوسف گه قرهب «مین سینگه ییگیتلیگیمنی فدا قیلدیم، سینی دیب ییگیتلیگیم اوتیب کیتدی» دیگن سوزلرنی ایتهدی. بو اورینده ربغوزی خطا قیلگن می؟ یوق، ربغوزی ییگیت سوزیدن اوز دوریدهگی معناسیده فایدهلنگندی.
نوایینینگ بیر بیتی ایسینگیزده دیر:
ییگیتلیغده علمنینگ محذونی
قریغن چاغی صرف قیلغیل انی…
ییگیت سوزینینگ اصل معناسینی بیلگنلر بو اورینده سوز فقط ایرککلر اوستیده بارماقده دیب اویلش ممکن. حال بوکی، علم آلیش ایرکک-عیال گه فرض قیلینگن. بو حدیث شریفدن حضرت نوایی هم یخشی خبردار بولگن. شو باعث «ییگیتلیک» سوزی فقط ییگیتلر گه ایمس، یاش قیز-جوانلر گه نسبتن هم ایشلهتیلگن.
دیمک، بو سوزلردن مراد بیتته: نوایینینگ بو و باشقه غزللریده ایشلهتیلگن «ییگیت» سوزی اوسمیر ایرککنی ایمس، یاش، نوقیران محبوبه معناسینی هم افادهلهگن. ذاتاً، نوایینینگ قنچهلیک ایمانلی، پاکیزه انسان بولگنی تاریخی منبعلرده کوپ باره تأکیدلنگن.
البته، یوقاریدهگی فکرلر کیمده دیر اعتراض یاخود باشقه ملاحظهلر اویغاتیشی طبیعی. شو باعث بو فکرلر شخصی مشاهده اورنیده قبول قیلینسه مقبول بولردی.
یازووچی: رستم اقبال
اوزبیک الفبا گه اوگیروچی: نصرتالله احدی
