افغانستان تاغلی مملکت بولیب، قدیمدن کورکم ییلاولری بیلن حیوان باقیش اوچون مناسب حدود صفتیده تنیلگن و چوپانلر تاغمه-تاغ و چولمه-چول یوریب چاروهلرینی باقیشگه آلیب بارهدیلر. اوشبو گزارشده افغانستاننینگ ۱۲ ولایتیده ۲۷ یاش چوپان بیلن صحبت قیلینگن و مینگلب قیینچیلیکنی تن آلگن یاشلر اجدادلرینینگ میراثینی تیریک اسرهب و کیچه-کوندوزلرینی انده-سنده غربت و چاروهلری آرهسیده اۉتکزهدیلر.
بو یاشلر ایشلری قیینچیلیکلری حقیده تورلی خیل حکایت قیلهدی، اولر گه کوره، آبوهوا اۉزگریشی، یاوای حیوانلرنینگ هجوم قیلیش خوفی، اوزاق حدودلرده چاروهلرینی باقیش پیتیده باشپنهسیزلیک، قوریقچیلیک و سوو یوقلیگی، اوتلاقلر یوق قیلینیشی و ییلاولر گه باریش و نیچه آی سفر قیلیش، اولرنینگ اساسی قیینچیلیکلریدن بولگن.
قدوس، بیش ییلدن بیری سمنگان تاغلری بغریده چوپانلیک قیلیب کېلماقده ایتیشیچه، ایرتهلبکی سکوتنی چاروهلرینینگ جیلدیراغ آوازی بیلن باشلهیدی و ۲۵۰ باش قوی و ایچکینی ییلاولر گه آلیب بارهدی.
او، رمهسینی ترتیب گه سالیش بیلن مصروف، وقتنی ایسیدن چیقرگن و رمهسیگه سوو و اوت تیارلش اوچون انده-سنده اوزاق یوللرنی کېزیب و کیچهلر اوخلمهیدی. «ایرتهلبدن کیچه گچه چوپانلیک بیلن مصروف من؛ قریب ۱۸ ساعت بولهدی. هه، قوی و ایچکیلریمنی ییلاولر گه آلیب بارهمیز؛ کورکم و اوتی کوپ بولگن جایلرگه. مینیمچه چوپانلیک قیین بیر ایش دیر.»
شونینگدیک، قویاش چیقیشی بیلن، چوپانلر رمهلرینی ییلاولر گه آلیب بارهدی و انده-سنده اوزاق یوللرنی کېزیشهدی. بو یاشلرنینگ ایتیشیچه، اوینی ترک قیلیب و کوپ وقتلرینی رمهلری بیلن یالغیزلیکده اوتکزیش گه مجبور. اوشبو گزارشده صحبت قیلگن یاشلر، ایکّی آی، اوچ آی و حتا تورت آی سفر گه بولگنلرینی اېتهدیلر.
فاریاب خواجهسبزپوش اولسواللیگی یشاوچیسی علاءالدین، آته و باباسیدن چوپانلیکنی ارث گه آلگن ایتیشیچه، اوی و عایله گه قرهگنده کوپراق رمهلرینی بیلن وقت اوتکزهدی و انده-سنده هېچ امکانیت یوقلیگی بیلن کیچهلرنی چوللرده اوتکزهدی. «رمهلریمیزنی چوللر گه آلیب بارهمیز؛ کوکلم و اوتلاق ییرلر گه آلیب بارهمیز؛ اوچ آی، تورت آی باقهمیز و کېین اېسه کېلهمیز. هه، عایلهدن هم تورت و بیش آی اوزاقده بولهمیز؛ نیچه کیچه-کوندوزدن بیری چوپانلیک بیلن مصروف من. انده-سنده عایله گه تلفون قیلهمن؛ عکسحالده احواللرینی بیلمهی من.»
بیزلرنینگ فیسبوک صحیفهمیزگه باش اورینگ!
چوپانلیک حیات کوپینچه قیینچیلیکلر بیلن بیرگه دیر؛ قیشده قهرتان ساووغی و یاز ده امانسیز چنقاقلیک بیلن – ایکیلهسی هر ییلی یولدن اېتیب کېلهدیگن ایکّی غول؛ بیراق چوپان، کوچلی یورهک و بیلینی ییگمسدن یولیگه دوام بیرهدی و هر ییلی کورهشهدی؛ بیراق اوزاق حدودلرده حیوانی کلینیکلر یوقلیگی، حیوانلر کسل بولگن حالده اولرنینگ قیینچیلیگیگه سبب بولهدی.
گزارشده صحبت قیلگن چوپانلرنینگ ایتیشیچه، اکثر وقتلر آبهوا اۉزگریشی، سوو تاشقینلری و ایسیق هوا طفیلی حیوانلرینی قولدن بیرهدیلر؛ لېکن چوللر و تاغلرده کورهشهدیلر؛ بو ساکن کورهشیش هردایم و هر موسمده دوامی بار و اولرنینگ غایهسی اۉز و رمهلرینی اسرهش دیر.
فاریابلیک یاش چوپان ارسلان، قیینچیلیکلری حقیده بوندهی دیېدی: «کلینیک یوق، ۱۰ و ۲۰ باش قوینی باقیش گه مجبور میز. یازده قیینچیلیگیمیز جوده هم کوپ؛ چونکه سوو یوق دیر.»
لغمانلیک چوپان زمینگل، اۉز قیینچیلیکلری حقیده ایتیشیچه: «بیز اوچون بهار کونلری اېنگ یخشی کونلر دیر؛ چونکه هوا یخشی بولهدی، تاغلر کوکلم بولهدی و حیوانلر اوچون اوت تاپیلهدی؛ بیراق شو موسم هم انده-سنده قیین دیر؛ چونکه سوو تاشقینی یوز بیرهدی و قالیش اوچون انیق جاییمیز یوق، بنابراین سوو تاشقینلریدن عذابدهمیز. تجربهدن شونی انگلهی آلهمن که قیسی قوی یا که ایچکی کسل یا توغیش ساعتی قریب قالگن. یامان تجربهلریمدن بیر کون کوچلی سوو تاشقینی یوز بیردی، رمهنی آلیب کیته آلمهدیم و قریب ۱۰ باش چاروهنی قولدن بیردیم.»
بیزلرنینگ «ایکس» ترماغی ده هم تعقیب قیلینگ!
۲۴ یاشر تخارلیک حسن، یاش چوپانلردن باشقه بیری بولیب قیینچیلیکلری حقیده بوندهی دیېدی: «اېنگ یامان خاطرهم شو که، ییلاولرده باشپنهسیز شکلیده یاتهمیز؛ مشکلیمیز حیوانلر اوچون داکتر یوقلیگی دیر؛ ییلاولرده مرکز گه آلیب بارگونچه احتمال تلف بولسه، اطرافدهگی داکتر گه آلیب باریب و دارو بیریشیمیز کېرهک؛ باشقه قیینچیلیک اوتلاق و ییلاو یوقلیگی دیر؛ بو ییل هم یامغیر ییترلیچه یاغمهدی، کوپ قیینچیلیگیمیز بار.»
قویاش تاغلردن اېنگن حالده، چوللر و تاغلر قرانغو بولیب و تینچیدی؛ اما بو ساکنلیک، چوپانلر اوچون خواطرلی دیر. کیچه یریمیده ساکنلیک حاکم بولگنده بوریلرنینگ آوازی اوزاقلردن ایشیتیلهدی، چوپانلر چېکسیز مقاومت بیلن حیوانلرنی قوریقلهیدی؛ بیراق انده-سنده قوربلری یېتمهی و رمهلری آولنهدی.
بادغیس ولایتی مقر اولسواللیگی یشاوچیسی ۲۵ یاشر زینالدین، قوزینی مهربانلیک بیلن قوچاغلهگن، بو حقده ایتیشیچه: «درس اوقیگنیم یوق، چوپانلیک قیلیب سوادسیز من. درس اوقیمهسنگ هر قندهی هم بولسه چوپانلیک قیلیب و نان تاپسنگیز، چوپانلیک قیین دیر.»
جوزجانلیک چوپانلردن باشقه بیری عبدالودود گه کوره: «چوپانلیک قیین دیر، راضی بولیش کېرهک؛ حلال نان تاپیش اوچون زحمت چیکهمیز. هر کونی ۱۲ ساعت ایش بیلن مصروف میز؛ کیچهلری هم ایکّی ساعت حیوانلرنی باقیش لازم. بوتونلی آلگنده ۱۴ و ۱۵ ساعت ایش بیلن مصروف میز. هه، بیر مرته بوری قویلریمگه یقینلشدی؛ بیراق قورالیم بار اېدی و کیچه تاماندن آلاو یاقه من، آلاو یاقیلگن بولسه بوری یقینلهی آلمهیدی.»
افغانستان اوتمیشلردن بیری ییلاو و اوتلاقلری بیلن حیوانلرنی باقیش اوچون مناسب جای بولسهده؛ بیراق گزارشده صحبت قیلگن چوپانلر، ییرلر یاریلیب و توپراق صفت و بیجان بولگنینی اېتهدیلر. قوریقچیلیک، سوو آزلیگی و اوتلاقلر یوقلیگی، سۉنگی ییللرده ایشنی چوپانلر گه قیینلشتیریب و چاروهلری گه آزوقه تیارلش اوچون اولرنینگ قیینچیلیکلری کوپهیشیگه سبب بولگن.
غور ولاتی «دهک» قیشلاغی یشاوچیسی خیرالله، قیینچیلیکلری حقیده بوندهی دیېدی: «چوپانلیکده دوچ بولهدیگن قیینچیلیگیمیز، حیوانلرنینگ چنقاقلیگینی حل قیلیش ییترلی سوو یوقلیگی و باشقه تاماندن بعضی ییللر بوتون چول یشاوچیلر تامانیدن زراعت گه ایلنیشی یا که قوریقچیلیک دیر.»
فاریابلیک امانالله، قیینچیلیکلری خصوصیده ایتیشیچه:«اوتگن ییل یخشی فایده قیلدیک و چاروه هم یخشی اېدی؛ اوت هم بار اېدی؛ منطقه هم آباد اېدی؛ اوندن جوده هم راضی اېدیک. بو ییل اوت یوق، کوهستان قوریقچیلیک دیر. اېنگ یامان ییلیمیز شو ییل دیر؛ بو ییر گه ایکّینچی مرته آلیب کېلیشیمیز دیر – تاوان قیلیب کېتهمیز و اۉزیمیز هم بو احوالدن زیریکیبمیز.»
برچهسی بیلن چاروهچیلیک ایشلری بوییچه بیلرمانلر، افغانستانده حیوانلر اېسکی و عنعنهوی شکلده باقیلیشی و چاروهچیلر سان-سناقسیز قیینچیلیکلر بیلن روپهره اېکنلرینی اېتهدیلر. اولر سرپرست حکومتدن چاروهچیلرنی قۉللب-قوتلش یانیده، چاروهلر نسلینی اصلاح قیلیش، حیوانی آزوقه تیارلب بیریش و چاروهچیلیک حقیده آگاهیلیک بیریش بیلن چاروهچیلیک سکتوری رواجلنیشی گه سعی-حرکت قیلیشینی سورهیدیلر.
چاروهچیلیک بوییچه ایش بیلرمان امرالله شفق گه کوره: «افغانستانده چاروهچیلیک اسلوبی بومی شکلده و اېنگ پس درجهده دیر، چاروهچیلرنینگ اکثریتی چاروهچیلیک حقیده اېنگ دستلبکی معلوماتدن خبری یوق و اۉز تجربهلریگه تیهنیب چاروهچیلیک قیلماقدهلر.»
چاروهچیلر و چاروهچیلیک ایشلری بوییچه بیلرمانلر، اوشبو گزارشده چاروهچیلیک قیینچیلیکلریدن عینحالده شکایت قیلماقده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ آزیق-آوقت و ایکینچیلیک تشکیلاتی افغانستانده چاروهچیلیک و ایکینچیلیک احوالیدن خواطر بیلدیریب و افغانستانلیک دهقانلر و چاروهچیلر گه دقت بولیشینی سورهگن. بو تشکیلات، قوریقچیلیک افغانستاننی جدی خوف بیلن دوچ قیلیب و چاروهچیلر قۉللب-قوتلنیشی گه تأکیدلهگن.
برچهسی بیلن، سرپرست حکومت ایکینچیلیک، سوغاریش و چاروهچیلیک وزیرلیگی سۉزلاوچیسی غلاممحمد کاظم سلاموطندار گه ایتیشیچه، چاروهچیلر قیینچیلیکلرینی حل قیلیش اوچون تورلی ریجهلری بولیب و همکار موسسهلر یاردمی بیلن ایریم چارهلر کوریلماقده.
اونینگ کوپهیتیریشیچه: «مملکت تورلی ولایتلریده اوت و اوتلاقلر آزلیگی مشکلینی حل قیلیش اوچون ایریم برنامهلریمیز بار، بو برنامهلر اوتلاقلر قوریقلنیشی، قوریق اوت و حیوانی آزوقه ترقهتیلیشی و ییلاولر دایمی شکلده باشقریلیشی دیر. شونینگدیک، همکار موسسهلر یاردمی بیلن اوتلاقلرده حیوانلر اوچون سمنتی و توپراقلی شکلده حوزلر قوریلگن و قوریقچیلیک ییللرده حیوانلر سوو بیلن تأمیلنهدی.»
افغانستان، منطقه و دنیا مقیاسیده زراعتی بیر مملکت اولهراق تانیلگن و میلادی ۲۰۱۳-ییلده امریکا خلقارا همکار ادارهنینگ گزارشی و زراعتی معلومات اساسیده، ۸۰ فایز افغانستان خلقی ایکینچیلیک و چاروهچیلیک بیلن مصروف و ۳۱ فایز ملی ناخالص درآمد ایکینچیلیک محصولاتدن قولگه کېلهدی و افغانستاننینگ اېنگ کتّه صادراتینی ایکینچیلیک و چاروهچیلیک محصولات تشکیل بیرهدی.
