عایلهلر اورتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش مقصدیده عیاللرنی «بد» (بیر کیشی اولدیریلسه ایکی تامان اورتهسیده جنجلنی حل قیلیش اوچون قیزنی بیریش) صفتیده بیریش حلی هم افغانستاننینگ ایریم حدودلریده دوام ایتهیاتگن عرف-عادتلردن حسابلنهدی.
بو عادت حلی هم کوپلب عیاللرنینگ حیاتینی آغیر معمالر گه دچار قیلماقده. او نهفقط عیاللرنینگ اساسی حقوقلری ایاغ آستی قیلینیشیگه سبب بولهدی، بلکی اولرنینگ روحی، اجتماعی و تعلیمی گه سلبی تأثیر قیلهدی.
کنرلیک ۲۹ یاشلی گل مکینینگ ایتیشیچه، تخمیناً بیش ییل اول، او حلی جوده یاش بولگن پیتده «بد» صفتیده بیریلگن.
اونینگ سوزلریگه کوره، سوو مسئلهسی یوزهسیدن عایلهلر اورتهسیده چیققن ماجرا باشقه عایله گه نسبتن زورهوانلیککه ایلنگن و بو حالت اونینگ قربان بولیشیگه سبب بولگن.
گل مکینینگ کوپهیتیریشیچه، او بیلن هیچ قندهی مصلحت قیلینمسدن آتهسی و عمهکیسی محله کینگشی (جرگه) قراریگه بناً اونی قرشی تامانگه تورموشگه بیریشگن و اونینگ کیلهجک حقیدهگی برچه آرزولری یوققه چیققن.
او اوزینینگ حاضرگی آغیر حیاتی حقیده حکایهسینی شوندهی بیان قیلهدی: «مین جوده خفه ایدیم، ییغلهدیم بیراق مینینگ آوازیمنی هیچ کیم ایشیتمهدی، چونکی قرار الهقچان قبول قیلینگن ایدی. تشقی تاماندن ماجرا حل بولگندیک کورینسه هم، ایکی عایله اورتهسیده هنوز مصافه بار. حاضر حیاتیم قیین، ینگی عایله گه ماسلشیش مین اوچون آغیر. روحی باسیم، تعلیم آلیش امکانی یوقلیگی و بعضاً یامان معامله – مین دوچ کیلهیاتگن معمالر دیر. مینینگ حقوقلریم پایمال قیلینگن، چونکی حیاتیمگه مینینگ خواهشیمسیز قرار قیلینگن.»
بد صفتیده بیریلیب و حاضرگی حیاتدن عذاب چیکهیاتگن فقط گل مکی ایمس. کنر ولایتینینگ ینه بیر اهالیسی خاتوله هم عمهسینینگ اوییده کیلیب چیققن ماجرا نتیجهسیده تورموش گه بیریلگن بولیب، او هر لحظهده عایلهوی زورهوانلیککه دوچ کیلهدی.
اونینگ سوزلریگه کوره، آلتی ییل اول او حلی جوده یاش بولگن پیتده، جرگه آقسقاللری و ایکی عایله کتتهلری اوشبو ماجرا ییچیمی صفتیده اونی «بد» قیلیب قربان قیلگن. او شوندهی دییدی: «مینینگ حاضرگی حیاتیم جوده آغیر. مین بختلی ایمسمن و روحی باسیم آستیده من. مین عایلهوی زورهوانلیک، چیکلاولر و روانشناسلیک معمالر بیلن یوزلشهیپمن، شونینگدیک مستقل ایمس من. مین اوزیمنینگ حقوقلریم پایمان قیلینگنینی حس قیلهمن، چونکی مینینگ حیاتیم حقیدهگی قرار مینینگ خواهشیمسیز قبول قیلینگن. مین بیر نیچه بار اویلنگن من، بیراق عایلهوی باسیم و عرف-عادتلر طفیلی عملی قدم قویگن من.»
کنرلیک نوریه، بد صفتیده بیریلگنی سببلی تعلیمیگه دوام ایتتیره آلمهگن. ۲۸ یاشلی نوریهنینگ ایتیشیچه، اونینگ آوازینی هیچ کیم ایشیتمهگن، کیلهجگینی تنلش حقوقی زورهوانلیک بیلن بیلگیلنگن و اوقیشی هم شو طرزده یریم قالگن.
او شوندهی دییدی: «اوشه پیت مین جوده قورقوو و توشکونلیکنی حس قیلردیم. مینینگ کیلهجگیم نیمه بولیشینی بیلمسدیم و هیچ کیم مینینگ فکریمگه قولاق سالمهدی. مین روحی باسیم، زورهوانلیک و ایرکین حیاتیم یوقلیگی بیلن یوزلشدیم. تعلیمنی هم دوام ایتتیره آلمهدیم. حاضر هم ایریم قیینچیلیک ایچیده یشهیپمن.»
حقوقشناسلر، قیزلرنی بد صفتیده بیریشنی بیر جنایتنی یشیریش اوچون باشقه جنایت صادر ایتیش دیب حسابلهیدی. حقوقشناس رشیدخان شینواری، عیاللرنی بد صفتیده بیریش هم عملدهگی قانونلر گه کوره جنایت حسابلنهدی و اسلام دینی هم بونگه رخصت بیرمهگنینی ایتهدی.
اونینگ فکریچه، بوندهی ایش عیاللرنینگ انسانی قدر-قیمتینی کمسیتهدی و نزاعلرنی حل قیلیشده اولر فقط ملک صفتیده فایدهلنیلهدی. او شوندهی دییدی: «جنایت صادر ایتیلگنیده اونینگ عاقبتلری باشقه شخصلر گه اوتمهیدی. بو قاعده قرآنکریمده هم ذکر قیلینگن: هیچ کیم باشقهنینگ یوکینی اوز زمهسیگه آلمهیدی. بوندن تشقری کوپلب دولتلر قانونلریده هم بو تمایل بیلگیلنگن بولیب، جنایت شخصی حرکت حسابلنهدی و اونینگ برچه عاقبتلری فقط جنایتنی صادر ایتگن شخص گه تطبیق ایتیلهدی، باشقهلر گه ایسه اوتمهیدی. شو سببلی بو مسئله دولتلرنینگ جنایت قانونچیلیگیده جنایت صفتیده کوریلهدی.»
شو بیلن بیرگه، کنر ولایتینینگ امر معروف و نهی منکر همده شکایتلرنی ایشیتیش ادارهسینینگ بیر محتسبی احسانالله محسن گه کوره، شریعتده نزاعلرنی حل قیلیش اوچون قیزلرنی بد صفتیده بیریشگه هیچ قندهی اساس یوق و بو عمل مطلقا ناتوغری دیر.
اونینگ سوزلریگه کوره، اسلام امیرلیگی رهبریتی تامانیدن هم بو بارهده فرمان چیقریلگن، قیزلرنی بد صفتیده بیریش تقیقلنگن، شونینگ اوچون بو عمل شریعت جهتیدن هم جایز ایمس.
او شوندهی دییدی: «عیال عقللی و بلاغت گه ییتگن بولسه، او نکاح مسئلهسیده اوزی مستقل دیر. شونینگ اوچون اونی مجبوراً نکاح گه بیریش ممکن ایمس. اگر کیمدیر بوندهی ایش قیلسه، او محکمه گه مراجعت قیلیشی ممکن. بو شریعتده هم ناتوغری و ناجایز حسابلنهدی. کیم بوندهی عملنی قیلسه، اونینگ جزاسی هم بار؛ بیز امر معروف و نهی منکر ادارهسی محتسبلری صفتیده بوندهی حالتلرنی محکمه گه یوبارهمیز و اولرنینگ آلدینی آلهمیز.»
اجتماعی مسئلهلر بوییچه بیلرمان احمد ذکینینگ فکریچه، قیزلرنی بد صفتیده بیریش عادتی چقور مدنی و اجتماعی ایلدیزلر گه ایگه بولیب، بو ایسکی ناتوغری عرف-عادتلر و جهالتنینگ دوام ایتیشی بیلن باغلیق دیر.
او، بوندهی ضررلی عرف-عادتلرنینگ کمهیتیریش یگانه یولی، جمعیتدهگیلرنینگ خبردارلیگینی آشیریش دیب بیلهدی.
او شوندهی دییدی: «جماعتچیلیک خبردارلیگی بو ساحهده جوده مهم دیر. البته او آدملرنینگ فکرلشینی آچیشی ممکن. کیم کی قاطعلیک قیلسه، او اوز جزاسینی آلیشی کیرهک. عیاللر ایسه بیگناه و ضرر ییتکزمهیدیگن انسانلر بولیب، جمعیتنینگ ایریمینی تشکیل ایتهدی، جمعیت هم عیاللر بیلن برپا بولگن. شونینگ اوچون قیز یا کی آپه-سینگیللرنی بد صفتیده بیریش یخشی ایش ایمس و بو جهالتنینگ اینگ یوقاری کورینیشی دیر. اگر جماعتچیلیک خبردارلیگی آشیریلسه، آدملر گه توغری معلومات بیریلسه و هر کیم اوز قیلگن ایشینینگ جوابگرلیگینی اوزی کورسه، مینیمچه بو عدالت و انصاف بولهدی. بوندهی حالتده عیاللر قتلمیگه هم علیحده ضرر ییتمهیدی.»
شو حالتده قانون، شریعت و انسانی قدریتلرنینگ برچهسی قیزلرنی بد صفتیده بیریشنی رد ایتیشیگه قرهمی، بو عرف-عادت هنوزگچه ایریم حدودلرده بار. جماعتچیلیک خبردارلیگینی آشیریش، قانوننینگ تولیق اجرا ایتیلیشی و جمعیتنینگ فکری اوزگریشی بو ضررلی عرف-عادتنینگ آلدینی آلیشگه یاردم بیرهدیگن اساسی یول دیر.
