سلاموطندارنینگ معلوماتلریگه کوره، گزارشده صحبت قیلگن ۲۵ عیال دن ۱۸ نفری عایلهسی تامانیدن دیجیتالی چیکلاولر گه دوچ کیلگن؛ اولردن ۸ نفری ایرلری، ۸ نفری آته و ایناغهلری، بیر نفری آنهسی و بیر نفری نامزدی تامانیدن اجتماعی ترماقلرده فعالیت یوریتیشی چیکلنگن.
صحبت قیلگن ۸ نفر ایرکک اوشبو چیکلاولردن قوللنهیاتگنینی تصدیقلب، عمومی خبردارلیکنینگ پستلیگی و عیاللرنینگ حرمتینی سقلش بارهسیدهگی خواطرلرنی اوز عایلهلریدهگی عیاللرنینگ دیجیتالی فعالیتینی نظارت قیلیشنینگ اساسی سببی صفتیده کورستگن. شو بیلن بیرگه، صحبت قیلگنلردن فقط ۷ نفر عیال اجتماعی ترماقلردن چیکلاوسیز شکلده فایدهلنیشنی بیلدیرگن.
صحبت قیلگن عیاللرنینگ فکریچه، جاری ایتیلگن چیکلاولر اساساً عایله ایرککلرینینگ عیاللرنینگ اجتماعی ترماقلرده فعالیتی عاقبتلریدن قورقو و خواطرلریدن کیلیب چیقهدی. شو بیلن بیرگه، بو چیکلاولر اولرنینگ روحی حالتیگه هم سلبی تأثیر کورستگن
کابل یشاوچیسی ۲۶ یاشر مریم، تورموش قورگنیدن بیش ییل بولگنینی ایتهدی. اونینگ سوزلریگه کوره، ایری اجتماعی ترماقلردن فایدهلنیشدن ناراضی بولگنی و قرینداشلر همده تنیشلر آرهسیده شبهه-گمانلر تاپیلیشی آلدینی آلیش مقصدیده او اجتماعی ترماقلرده ایرکین فعالیت آلیب باره آلمهیدی.
او شوندهی دییدی: «تخمیناً سکیز ییلدن بیری موبایل تلفوندن فایدهلنه من و فیسبوک همده واتساپ کبی اجتماعی ترماقلرده فعال من. تورموش گه چیققنیمدن سونگ موبایل تلفوندن فایدهلنیشیم چیکلنه باشلهدی. بو نظارت عایلهلر اورتهسیده آبرو-اعتبارنی سقلش و قرینداشلر همده آدملر آرهسیده شبهه-گمانلرنینگ آلدینی آلیش ضرور بولگنی اوچون باشلنگن.»
شو بیلن بیرگه، تخارلیک ۲۲ یاشر زهرهنینگ ایتیشیچه، عایلهسینینگ اجتماعی ترماقلردن فایدهلنیشگه قویگن چیکلاولری و اونینگ دیجیتالی مکان دهگی فعالیتینی نظارت قیلیشی اوزیگه بولگن ایشانچینی پسهیتیرگن.
اونگه کوره: «اجتماعی حسابلریمده تخلص و ساخته صورت ایشلتهمن، چونکی عایلهم خصوصاً ایناغم قیزلرنینگ اجتماعی ترماقلرده بولیشیگه قرشی. دیجیتالی نظارت بیلیم یورت گه کیرگنیمدن کیین باشلنگن. عایلهم اجتماعی ترماقلردن فایدهلنیش آبرو-اعتبار گه فتور ییتکزیشی یا کی ناتوغری مناسبتلر یوزه گه کیلیشیگه آلیب کیلیشی ممکن دیب حسابلهیدی. شو نظارت طفیلی ایرکینلیک حسیم کمهیدی، اوز-اوزیگه ایشانچیم پسهیدی و عایلهم بیلن مناسبتیم ساووقراق بولیب قالدی.»
بو عیاللرنینگ ایتیشیچه، اوشبو چیکلاولر عایلهدهگی ایرککلر تامانیدن موبایل تلفون رمزلرینی و حساب رقملرینی نظارت قیلیش، خبرلر و قونغیراقلرنی تیکشیریش، همده اجتماعی ترماقلرده نشر قیلیشنی تقیقلشنی اوز ایچیگه آلهدی.
قندهار یشاوچیسی ۲۶ یاشر لیلا، تورموش قورگنیگه آلتی ییل بولگنینی بیلدیرهدی، اونینگ سوزلریگه کوره، ایری ناراضی بولگنی سببلی اجتماعی ترماقلردهگی فعالیتی چیکلنگن و اونینگ رخصتسیز دیجیتالی مکانده فعال بوله آلمهیدی.
او شوندهی دییدی: «مین واتساپ، فیسبوک و اینستاگرام کبی پلتفرمهلرده فعالیت یوریتردیم، بیراق تورموش قورگنمیدن کیین ایریم همه نرسهنی چیکلهدی. موبایل رمزینی آلدی، پیام و قونغیراقلریمنی تیکشیردی و هیچ قندهی پُست یا کی حکایهنی اونینگ رخصتسیز نشر قیلیشگه حقیم یوقلیگینی ایتدی.»
شو طرزده، میدانوردک یشاوچیسی ۳۲ یاشر رخسار، دیجیتالی مکان و اجتماعی ترماقلردن فایدهلنیش دهگی چیکلاولر و بعضیده اونی یالغیزلیک و خواطر حس قیلیش گه سبب بولگن و اونینگ روحی تینچلیگی همده کیفیتی گه سلبی تأثیر کورستگنینی بیلدیرهدی.
اونینگ ایتیشیچه: «بیزنینگ عایلهمیزده هم بو چیکلاولر اولدن موجود ایدی. آتم اجتماعی ترماقلرده بولیشیمگه رخصت بیرمسدی و فقط واتساپدن فایدهلنیشگه یول قویردی، او اجتماعی ترماقلرده فعالیت یوریتیش قیزلر اوچون ناتوغری دیب ایتردی. شو سببلی او مینینگ حسابلریمنی یاپدی و موبال تلفوندن فایدهلنیشنی تولیق نظارتی آستیگه آلدی، بو ایسه کوپ حاللرده مینی جوده خفه قیلهدی.»
گزارشده صحبت قیلگن عیاللر گه کوره، اگر اولر جاری ایتیلگن چیکلاولرنی بوزسه، جدی تهدید و باسیملر گه دوچ کیلیشهدی. اولرنینگ تأکیدلشیچه، بو تهدیدلر قورقونی کوچهیتیرهدی، ایرکینلیکنی چیکلهیدی و اولرنینگ روحی حالتیگه سلبی تأثیر کورستهدی.
هراتلیک ۳۷ یاشر زیبا، تورموش قورگنیگه ۱۰ ییل بولگنینی بیلدیرهدی. اونینگ سوزلریگه کوره، ایری تامانیدن جاری ایتیلگن چیکلاولرنی قبول قیلمسه، او اجرهشیش بیلن تهدید قیلینیشینی یا کی حتا موبایل تلفوننینگ تارتیب آلینیشی کبی وضعیتلر گه دوچ کیلهدی.
او شوندهی دییدی: «مین اجتماعی ترماقلرده تخلص ایشلتهمن، چونکی ایریم جوده سیزگیر و شبههلی. اجتماعی ترماقلرده هیچ نرسه جایلشتیریش گه رخصتیم یوق و بیر نیچه مرته تهدید بولدیم، اگر قرشی چیقسم، اجرهشه من یا کی موبایل تلفونیمنی سیندیره من دییدی. بو وضعیت قورقو و اوز-اوزیگه ایشانچنینگ کمهیشیگه آلیب کیلدی و اوزیمنی قدرسیز حس قیلیشیمگه سبب بولدی.»
پروان یشاوچیسی ۱۷ یاشر فرشته، اوچ ییلدن بیری دیجیتالی مکانده فعال ایکنینی ایتهدی. عایلهسی اونینگ دیجیتالی صحیفهلرینی نظارت قیلیش نهفقط روحی حالتیگه سلبی تأثیر کورستگن، بلکی اجتماعی مناسبتلرینی و باشقهلر بیلن ملاقات قیله آلیش قابلیتی هم چیکلنیشیگه آلیب کیلگنینی قوشیمچه قیلهدی او.
او شوندهی دییدی: «حسابلریمده تخلص و ساخته صورت ایشلتهمن، چونکی عایلهم بونگه جوده قرشی. اگر دوام ایتسم، موبایل تلفونیم سیندیریلیشی بیلن تهدید قیلیندیم. بو وضعیت قورقو، روحی باسیم و دوستلریم بیلن علاقهمنینگ اوزیلیشیگه سبب بولدی.»
اوشبو گزارشده اجتماعی ترماقلرده هیچ قندهی چیکلاو گه دوچ کیلمهیدیگن ۷ عیال بیلن هم صحبت اوتکزیلگن. اولرنینگ ایتیشیچه، معلوماتلر گه تیزکار کیریش اولرنینگ خبردارلیگینی آشیرگن و روحی جهتدن اولر گه کوپراق تینچلیک و قانیقیش حسی بیرگن.
کابل یشاوچیسی ۳۳ یاشر مژده و کابل بیلیم یورتی ستوماتولوژی یونهلیشینی بیتتیرگن شوندهی دییدی: «مین یاشلیکدن بیری موبایلدن قوللنهمن و حاضر هم فیسبوک و واتساپده فعال من. آتیم و صورتیم حقیقی. اجتماعی ترماقلردن چیکلاولرسیز فایدهلنیشیم مینگه معلوماتلر گه تیزراق کیریش، خبردارلیگیمنی آشیریش و حیاتیم و اوز حقوقلریمگه کینگراق نظر بیلن قرهش امکانینی بیرهدی.»
اوشبو گزارشده صحبت قیلگن ۸ نفر ایرکک عایلهنینگ بوزیلیشی خوفی، اجتماعی ترماقلردهگی فایدهلنوچیلر گه ایشانچسیزلیک و اوشبو مکاننینگ ضررلی تامانلری حقیده ییترلیچه خبردار ایمسلیکنی عایلهلریدهگی عیاللرنینگ دیجیتالی مکاندهگی فعالیتیگه قرشی بولیشلرینینگ مهم سببلریدن بیری صفتیده کورسهتیشگن.
قندوزلیک جنیدالله شوندهی دییدی: «بیز عایله عیاللری، جملهدن سینگلیم، آنم و خاتینیمنینگ اجتماعی ترماقلرده فعالیت یوریتیشیگه رخصت بیرمهیمیز، چونکی اجتماعی ترماقلر خوفسیز ایمس و هر کیم ایستهلگن اسم بیلن فایدهلنیشی ممکن. بیز گواه بولدیک کی، عایلهمیز و سینگیللریمیز اجتماعی ترماقلرده کوپراق آبرو-اعتبارنی توشیرهدیگن حالتلر گه سبب بولگن. شونینگ اوچون انسان آبرو-اعتباری یوقالیشیدن آلدین بونی آلدینی آلیشی کیرهک.»
شو بیلن بیرگه، پروان یشاوچیسی ۳۹ یاشر فریداحمدنینگ ایتیشیچه، اجتماعی ترماقلردن توغری فایدهلنیش حقیده ییترلیچه خبردار ایمسلیگی و عایلهنینگ بوزیلیشیدن قورققنی سببلی، عیاللر دیجیتالی مکانده فعال بولیشلرینی خواهلمهیدی.
او شوندهی دییدی: «اجتماعی ترماقلردن توغری فایدهلنیلمهیپتی و اولرنی ناتوغری ایشلهتیش اویلر ایچیده معمالر کیلتیریب چیقرهدی، مثلاً نامقبول مناسبتلر و باشقه سلبی حالتلر گه سبب بولهدی. سیز بیلهسیز، فیسبوک، اینستاگرام کبی علاقه ترماقلرینینگ همهسی هم ایشانچلی ایمس یا کی فقط شخصی و فایدهلی نرسهلرنی ترقتمهیدی. اولرنینگ ایریملریده اخلاققه ضد ویدیولر ترقهتیلهدی، اولرنی کوریش ایسه عایلهلر و اینیقسه عیاللر اوچون جدی معما و چقیریقلرنی یوزه گه کیلتیرهدی.»
شو بیلن بیرگه، افغانستانده دیجیتالی حقوقلر مسئلهسیگه اعتبار قرهتهیاتگن ایریم حقوقشناس متخصصلرنینگ ایتیشیچه، دیجیتالی حقوقلرنینگ چیکلنیشی و بوزیلیشی، خصوصاً اخبارات گه کیریش همده اجتماعی ترماقلرده فعال بولیش حقوقی مهم بوشلیقلردن بیری حسابلنهدی. اولرنینگ تأکیدلشیچه، افغانستاننینگ عملدهگی قانونچیلیگیده بو مسئله بوییچه انیق و قطعی کورستمه یوق.
حقوقشناس پرویز خلیلی شوندهی دییدی: «ایلگری تورلی قانونلرده بو مسئله گه بیلواسطه اشارهلر بولگن و معلوم درجهده بیلواسطه حمایه هم کوزده توتیلگن. مثلاً سوز ایرکینلیگی و اخبارات گه ایگه بولیش حقوقی تن آلینگن بولیب، بو حقوقلر ایرکک و عیال اوچون بیر خیل دیب بیلگیلنگن. اولر اجرهتیلمهگن و افغانستان فقراسی توشونچهسی قوللنگن.»
ایریم روانشناسلر هم باشقهلر تامانیدن قوللنیلهدیگن نظارت و چیکلاولر شخصلرنینگ روحی حالتی و اوزلیک حسیگه سیزیلرلی تأثیر کورسهتیشینی، اوزاق مدتده ایسه شخصی قرهملیک، اوزیگه بولگن ایشانچنینگ پسهیشی و اورتچه درجهدهگی توشکونلیک یوزه گه کیلیشیگه آلیب کیلیشی ممکنلیگینی تأکیدلهیدیلر.
روانشناس محمدالله بلوچ، نظارت و ایشانچسیزلیکنینگ آدملر روحیتی گه تأثیری حقیده شوندهی دییدی: «تشقی نظارت کوچلی بولگن کوپلب آدملرده بو حالت شخص اوچون جوده کوپ معمالر گه آلیب کیلیشی ممکن، شخصده امیدسیزلیک حسی تاپیلهدی، چونکی او اوزینی مستقل فکرگه ایگه ایمس دیب حسابلهیدی. نتیجهده شخص اورتچه درجهدهگی توشکونلیک گه دچار بولهدی، سببی او اوزینی عایله و اعضالری آرهسیده ایشانچسیز حس قیلهدی.»
باشقه تاماندن، ایریم جمعیتشناسلر عیاللرنینگ دیجیتالی مکان دهگی چیکلنیشی و نظارت آستیده بولیشینینگ تأثیریگه اورغو بیرهدیلر و بوندهی چیکلاولر عیاللرنینگ شخصی اوزلیگی، اوزیگه بولگن ایشانچی همده اجتماعی رولینی ضعیفلشتیریشی ممکن دیب حسابلهیدیلر. اولر شونینگدیک، عیاللر گه دیجیتالی صحیفهلردن توغری فایدهلنیش اصوللری بوییچه انیق تعلیم و خبردارلیک بیریش ضرورلیگینی تأکیدلهیدیلر همده بوندهی تعلیمنینگ ییتیشمسلیگی عیاللرنینگ جمعیتده فعال و ثمرهلی اشتراک ایتیشی اوچون اوزاق مدتلی سلبی عاقبتلر گه آلیب کیلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرهدیلر.
جمعیتشناس راشد صدیقی شوندهی دییدی: «اینگ یخشی فایدهلنیشدن آلدین خبردارلیک بیریش و اوندن فایدهلنهیاتگن آدملر گه برچه جهتلرده نیمهنی قیلیش ممکن و نیمهنی قیلمسلیک کیرهکلیگینی توشونتیریش دیر. شونینگدیک، بو مسئلهنی نظارت قیلیش شخصنینگ اجتماعی موقعی گه تأثیر کورسهتیشی و اونی شبهه آستیگه قوییشی ممکن.»
عیال حقوقی فعالی تهمینه منگل، عنعنهوی قرهشلر و اجتماعی معیارلرنی عیاللرنینگ دیجیتالی واسطهلردن مستقل فایدهلنیشلیگی همده اولرنینگ آنلاین مکان دهگی اشتراکینینگ چیکلنیشیگه سبب دیب بیلهدی. اونینگ ایتیشیچه، بو عامللر عیاللر اوچون تورلی چیکلاولر، سلبی بهالر و خوفسیزلیک یوقلیگی حسینینگ تاپیلیشی گه سبب بولهدی.
او شوندهی دییدی: «کوپلب عایلهلردهگی ایرککلر عیاللرنینگ تلفوندن مستقل فایدهلنیشینی اوزلری اوچون تهدید دیب بیلهدیلر. افغانستانده موجود بولگن قطعی و چیکلاوچی اجتماعی معیارلر طفیلی عیاللرنینگ دیجیتالی مکان دهگی کوپینچه یامان و بدنامانه بهالر بیلن قرشی آلینهدی. اوز نامی بیلن دیجیتالی صحیفهلرده فعال بولگن عیال اجتماعی محیط ده هم تهدید گه دوچ کیلهدی و بو واسطهلردن فایدهلنیشده قورقونی حس قیلهدی.»
شونگه قرهمی اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی، اسلامی قدریتلرنی انابت گه آلگن حالده عیاللرنینگ اجتماعی ترماقلردن فایدهلنیشینی قوللب-قوتلشینی معلوم قیلهدی.
اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی سوزلاوچیسی سیفالاسلام خیبر سلاموطندار بیلن صحبتده شوندهی دییدی: «عیاللرنینگ دیجیتالی مکان دهگی اشتراکی ایکی جهتدن عبارت، حقوقی و شخصی. حقوقی جهتدن آلگنده، اجتماعی ترماقلردن فایدهلنیش ایرککلر و عیاللر اوچون شرعی اساس گه ایگه. امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی تأکیدلهیدی کی، حجابسیزلیک، ناقانونی فعالیت، اسلام گه یا کی اسلامی قدریتلر گه شونینگدیک عملدهگی تیزیم قانونلریگه ضد بولگن هر قندهی فعالیت گه هیچ کیمگه رخصت بیریلمهیدی.»
اسلام امیرلیگی مخابرات و تکنالوژی همده اخبارات و مدنیت وزیرلیکلرینینگ اجتماعی ترماقلرنی باشقریش بارهسیدهگی چاره-تدبیرلرینی انیقلش گه حرکت قیلدیک، بیراق کوپ مراتبه اورینیشلریمیز گه قرهمی، بونگه موفق بوله آلمهدیک.»
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ عیاللر بولیمی تامانیدن میلادی ۲۰۲۵ ییل ۹ دسمبر ده اعلان قیلینگن معلوماتلریگه کوره، عیاللر گه قرشی آنلاین زورهوانلیک جهانی انقراض گه ایلنگن بولیب، اونینگ عاقبتلری مجازی مکاندن واقعی حیات گه هم سرایت قیلهدی. ۱۱۹ مملکت عیاللری اشتراکیده اوتکزیلگن سوراونامه اساسیده تیارلنگن اوشبو حسابات شونی کورستهدی کی، عیال ژورنالیستلر انسان حقوقی فعاللری و اجتماعی فعال عیاللر کینگ کولمده تهدید و یالغان معلوماتلر ترقهتیش هجوملریگه اوچرهماقده. بو هجوملر اولرنی جیم قیلیش و جمعیت میدانیده سیقیب چیقریش مقصدیده عملگه آشیریلماقده.
