اوغیل بولمهگن عایلهلرده قیزلر نهفقط آغیر اقتصادی و اجتماعی مجبوریتلرنی کوترهدی، بلکی کمسیتیلیش، عایله تامانیدن تنقید بولیش و روحی باسیملر بیلن دوچ؛ بو نتیجه مملکتنینگ ۱۰ ولایتیده ۳۶ قیز بیلن بولگن صحبتلرده انیقلنگن.
اوشبو نتیجهلر گه کوره، اکه-اوکهسی بولمهگن قیزلر گه نسبتن کمسیتیش، تنقید و روحی باسیم، افغانستان مدنی محیطیده تکرارلنوچی بیلگیگه ایلنگن.
اوشبو گزارشده کابل، فاریاب، قندوز، بادغیس، کنر، هرات، غور، بدخشان، جوزجان و پروان ولایتلریدن قیزلر سلاموطندار بیلن صحبت قیلگنلر. اولرنینگ اکثریتی ایناغهلری یوقلیگی، عایله و جمعیتدهگی اورینلرینی ضعیفلشتیریب و اوزلرینی قدرسیز حس قیلیش بیلن روپهره قیلگنینی ایتهدیلر.
عایله؛ جنسی کمسیتیش ایلدیزی
گزارشده صحبت قیلگن ۳۶ قیزنینگ حکایهلری گه کوره، اکه-اوکهلری بولمهگن قیزلر عایلهده بیرینچی مرته کمسیتیش گه اوچرهگنلر.
هراتلیک ۲۶ یاشلی خدیجه قمبری، عایلهنینگ بیرینچی فرزندی، ییللر آلدین آتهسیدن سینگلیسی گه نسبتن جنسی کمسیتیلیشنی کورگن، شونینگدیک فاریابلیک ۲۵ یاشلی نجلا، بیرینچی مرته عایلهده «آتهسی» تامانیدن حقارت و ناامیدلیک گواهی بولگن.
خدیجه قمبری شوندهی دییدی: «توغیلگنیمدن کیین عایلهده قیز توغیلگن ایکن، افسوس بیلن آتهم اونینگ قیز بولگنی اوچون توغیلگنیدن کیین ترک ایتگن. او پیتده آنهمگه چقهلاغینگ اولدی دییشگن، بیراق ییللر اوتگچ آتهم بو مسئلهنی تن آلگن.»
نجلا گه کوره: «آته و آنهم اوچ نفردن بیرینگ اوغیل بولسهلرینگ ایدی دییشهدی، آته آنهم بیلن جنجللشهدی – نیگه قیز توغدینگ، نیچه مراتبه عایلهده کمسیتیلیش بیلن دوچ بولدیک. نیچه بار شوندهی دییشدی، قیز باشقهلرنیکی دیر یعنی تورموش گه چیققنیده ایرینینگ اویی گه کیتهدی.»
گزارشده صحبت قیلگن ۳۶ قیزدن اولرنینگ اکثریتی، کمیده بیر مرته اکه-اوکه یوقلیگی سببلی بیواسطه یا کی بیلواسطه تنقید قیلینگنینی ایتیشگن. بعضیلری آنهلری هم قیز توغگنی اوچون تنقید گه اوچرهگنینی بیلدیرگن.
شو بیلن بیرگه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی جمعیت صندیغینینگ میلادی ۲۰۲۰ ییلده جنوبی آسیا جمعیتلری آرهسیده «اوغیل فرزند گه اوستونلیک بیریش» تدقیقاتلری شونی کورستهدی کی، بوندهی قرهشلر مردسالارلیک توزیلمهلر ایلدیزیگه باریب تقیلهدی و اقتصادی همده اجتماعی قدریتلرنی جنسی بیلن باغلهیدی.
قرینداشلرنینگ باسیمی و اجتماعی ایستهگی
اوشبو گزارش نتیجهلری شونی کورستهدی کی، اکه-اوکهسی بولمهگن قیزلر گه قرشی کمسیتیش عایلهدن تشقریده، قرینداشلر و یقینلر آرهسیده هم توزیلمه طرزده تکرارلنهدی.
قندوزلیک ۱۷ یاشلی شکرانه، قرینداشلرنینگ کمسیتووچی یاندهشوولری حقیده شوندهی دییدی: «عمهام، ابهم بیز حقیمیزده اویلشمهیدی، مناسبتلری یخشی ایمس، بیز گه یامان دعا قیلیشهدی، قیز نیمه ایشگه یرهیدی فقط اوغیل آدمنی ییغهدی، ابهمنینگ قیزلری ایتیشهدی، ایناغهلرینگ یوق قچانگچه آتهنی اوییده تورهسیز و سیزلرنی باقهدی. ایناغهلرینگ بولسه ایدی آزیق-آوقت و باشقه خرهجتلرینگیزنی بیرردی، حتا کیچیک سینگلیم گه اوغیل کییم کیدیریشهدی.»
بعضی قیزلرنینگ ایتیشیچه، عایلهوی ییغینلرده اولر «اوغیلسیز اوی ناقص» یا کی «انساننی بیرلشتیرهدیگن اوغیل دیر» کبی گپلر گه دوچ کیلیشگن.
بو گپلر بعضاً هزیل طرزیده ایتیلسه-ده، بیراق روانشناسلرنینگ تأکیدلشیچه، اولر انساننینگ اوزینی قدرلشی (اوز-اوزینی حرمت قیلیشی) گه اوزاق مدتلی تأثیر کورسهتیشی ممکن.
فاریاب یشاوچیسی ۳۵ یاشلی چمن، بوندهی معامله سلبی تأثیرلری حقیده شوندهی دییدی: «بو گپلر روحلری گه سلبی تأثیر قویگن، اوغیلسیز اوی قرانغو» دیگن گپلرنی ایشیتیش، بیزنی قدرسیز بولیشیمیز گه حتا غضبلنیشیمیز گه سببب بولهدی.
ایرکک همراه یوقلیگی سببلی امکانیتلرنی بای بیریش
گزارش نتیجهلری شونی کورستهدی کی، ایناغهسی یوق قیزلر ایریم ایش و اجتماعی امکانیتلرنی بای بیریشهدی.
فاریاب یشاوچیسی ۲۶ یاشلی مروهنینگ ایتیشیچه: «بعضی امکانیتلرنی فقط ایرکک همراه یوقلیگی سببلی بای بیردیک. آدملرنینگ مناسبتی رنجیتهدی. بعضاً توغریدن-توغری کاشکی اوغلینگیز بولگنیده ایدی، دییشهدی یا کی هزیل و کنایه بیلن ایسلهتیب توریشهدی. کوپ باره عایلهمیزده اوغیل یوقلیگی سبب بیزنینگ قدریمیز پستراق دیب حسابلنگنینی حس قیلگن من.»
بو قیزلرنینگ بیرقطاری گه کوره، ادارهلر گه باریب-کیلیشده، حجتلرنی رسمیلشتیریش یا کی مالیهوی معمالرنی حل قیلیش جریانیده، رسمی و نا رسمی چیکلاولر گه دوچ کیلیشگن.
کنر یشاوچیسی ۲۵ یاشلی سارا شوندهی دییدی: «اویدهگی مهم قرارلر و تشقی ایشلر مسئلهسیده شوندهی پیتلر بولدیکی، برچه مسئولیت عیاللر زمهسیده قالگنینی حس قیلهمن. ادارهلر گه باریش، حجتلرنی ترتیب گه سالیش و ایریم مالیهوی معمالرنی حل قیلیش مین اوچون قیین کیچدی. بعضاً اجتماعی چیکلاولر سبب بو ایشلرنی آسانلیک بیلن بجره آلمهی من.»
ایناغهسی یوق قیزلر، کمسیتیش و حقارت بولگنلریدن حکایه قیلگن بیرحالده، بیلرمانلر بوندهی ایش عاقبتیدن آگاهلنتیرهدیلر.
روانشناسلرنینگ ایتیشیچه، عایلهده قیزلرنی کمسیتیش و حقارت قیلیش اولرنینگ اوزلریگه نسبتن اعتقادی کمهیب و اولر آرهسیده قدرسیزلیک حسی تاپیلهدی. اولر بوندهی ایش عاقبتلری حقیده آگاهلنتیرهدیلر.
روانشناس محمدالله بلوچ شوندهی دییدی: «قیزنی قدرلشنینگ پسهیشی، اوز قیمتینی اعتبارسیز قالدیریش، کوچلی اجتماعی استرس و خواطر همده روحی بیقرارلیک کمسیتووچی خطی-حرکتلر کوچهیگنیده یوزه گه کیلهدی. عایلهلر تامانیدن خبردارلیکنی آشیریش مهم – اولر افغانستاندهگی نامقبول مدنی قرهشلر حقیده قیزلریگه توغری توشونچه بیریشلری کیرهک.»
جمعیتشناس شعیب احمدینینگ ایتیشیچه، قیزلر گه نسبتن چیکلاولر و باسیملر عایلهدهگی و جمعیتدهگی ترتیبنی بوزهدی همده کیلهجک اولاد گه هم تأثیر قیلیشی ممکن.
او، جمعیتده عیاللرننیگ اورنی حقیده خبردارلیک و تعلیم دستورلرینی یولگه قوییش گه تأکید ایتهدی: «بوگونگی قیز، ایرتنگی آنه. اگر او شوندهی باسیملر آستیده بولسه، مستقللیککه ایگه بولمسه و معمالر گه دوچ کیلسه، انیق کی اولر تربیهلهیدیگن کیلهجک اولاد هم چیکلاوده قالهدی و اجتماعی جهتدن معمالر یوزه گه کیلیشی ممکن، بو ایسه عایله تیزیمینی ایزدن چیقرهدی. دولتلر جمعیتده عیالنینگ اورنی حقیده خبردارلیکنی آشیریش اوچون دستورلر یرهتیشی کیرهک، عیاللر و اهالیگه توشونتیریش ایشلری آلیب باریلیشی ضرور، شونده مسئله یخشیراق انگلهشیلهدی.»
شو بیلن بیرگه، عیال حقوقی فعاللری، عایلهلر آرهسیده خبردارلیکنی آشیریش ضرورلیگینی تأکیدلب، قیزلر گه قدریت بیریش اوچون تعلیم و اوقیش امکانیتلری یرهتیلیشی کیرهکلیگینی قوشیمچه قیلهدیلر تا کی قیزلر جمعیتدهگی حکمران عرف-عادتلر و عایلهوی قرهشلر گه قرشی توره آلسین.
عیال حقوقی فعالی حسنا روفی شوندهی دییدی: «اولا، اوغیل بولمهگن عایلهلر گه قیزنینگ اسلامده و جمعیتدهگی قدری قندهی ایکنینی توشونتیریش کیرهک. ایکینچیدن، ییتکرمهلر آرقهلی قیزلرنینگ قدریتینی ترغیب قیلیش لازم. اوچینچیدن، قوللب-قوتلش شوندن عبارت کی، قیزلر تعلیم و ایش جریانلریگه جلب ایتیلیشی کیرهک، شونده بیلیم آرقهلی اولرنینگ تفکری روشن بولهدی، اولر عایلهلری اوچون یوک بولیب قالمهیدی، عکسینچه، عایله آنگینی یاریتهدی. نتیجهده کیلهجک اولاد هم کینگ فکرلی بولیب، عیال و ایرککنینگ قدرینی تینگ دیب بیلهدی.»
شو بیلن بیرگه، اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی مسئوللری، عیاللر حقوقینی سقلب و اولرنی قوللب-قوتلش گه تأکیدلهیدیلر، اولر گه کوره، اگر عیاللر چیکلاولر یا کی قندهی توردهگی کمسیتیلیشلر گه دوچ کیلسهلر، ولایتلر، تومنلر و مرکزلر درجهسیده اولرنی قوللب-قوتلش و یول-یوروق کورسهتیش اوچون تورلی مراجعت منبعلری یرهتیلگن.
امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی سوزلاوچیسی سیفالاسلام خیبر سلاموطندار بیلن صحبتده شوندهی دییدی: «ایش یونهلیشیده اینیقسه عیاللر حقوقلری بوییچه یول-یوروق و مجبوریت مسئلهلریده برچه حالتلر قمرهب آلینگن. اگر عیال اوزینی قدرسیز حس ایتسه یا کی عایلهده اونگه پست نظر بیلن قرهلسه، شو سببلی رنجیسه یا کی فرزندی یوقلیگی طفیلی معمالر گه دوچ کیلسه – بولرنینگ برچهسی اوشبو وزیرلیکنینگ مسئولیتی دیر.»
ایتیش جایز کی، عایلهده ایناغه یوقلیگی فقط شخصی یا کی عایلهوی مسئله ایمس، بلکی کینگراق مدنی و اجتماعی حادثهنینگ بیر قسمی بولیب، قیزلرنی روحی قیینچیلیکلر همده اجتماعی و عایلهوی باسیملر بیلن یوزمه-یوز قیلگن.
