سیلاب‌های ناگهانی در پنجشیر، فرسایش خاک و تغییر الگوی بارندگی، زمین‌های زراعتی و معیشت کشاورزان را با خطر روبه‌رو کرده است. ریاست زراعت، آبیاری و مالداری پنجشیر، می‌گوید در شش ماه نخست سال روان، ۱۱ پروژه‌ی زیربنایی زراعتی در ولسوالی‌های عنابه و آبشار تطبیق شده است.
پنجشیر، با دره‌های کوهستانی، رودخانه‌های پرشیب و زمین‌های زراعتی، از ولایت‌هایی است که تغییرهای فصلی جریان آب می‌تواند بر زندگی کشاورزان تأثیر مستقیم بگذارد. ذوب‌شدن برف‌ها با افزایش دما، بارندگی‌های شدید و سرازیرشدن سیلاب‌ها می‌تواند در مدتی کوتاه زمین‌های زراعتی و باغ‌ها را تخریب کند. در دوره‌های کم‌آبی نیز، دست‌رسی به آب کافی برای کشت و آبیاری اهمیتی اساسی پیدا می‌کند.
در چنین شرایطی، زیرساخت‌های زراعتی تنها برای آسان‌ترشدن کار کشاورزان ساخته نمی‌شوند؛ این زیرساخت‌ها می‌توانند در حفاظت از زمین، کاهش زیان‌های طبیعی، حفظ تولید و بهبود دست‌رسی به بازار نقش داشته باشند.
با این حال، ساخت یک کانال یا دیوار استنادی به تنهایی به معنای حل همه‌ی مشکلات نیست. اثربخشی این پروژه‌ها به محل ساخت، کیفیت طراحی، شرایط رودخانه، مدیریت آب و میزان آسیب‌پذیری زمین‌های اطراف نیز بستگی دارد.
وقتی سیلاب سرمایه کشاورزان را با خود می‌برد
احمد ذاهد، کشاورز در ولسوالی آبشار پنجشیر، می‌گوید پیش از اجرای پروژه‌های استنادی، سیلاب‌ها بارها زمین‌های زراعتی و تأسیسات اطراف آن را آسیب می‌زدند. او که دو جریب زمین زراعتی دارد، می‌گوید در گذشته با سرازیرشدن سیلاب، پل‌ها و پلچک‌ها تخریب می‌شدند و کشاورزان برای حفاظت از زمین‌های خود امکانات کافی نداشتند.
او می‌افزاید که اجرای پروژه‌های زیربنایی، از زمین‌های کشاورزی و محصولات آن‌ها در برابر زیان‌های ناشی از سیلاب محافظت کرده است. «ساخت دیوارهای استنادی و بهبود تأسیسات اطراف زمین‌ها وضعیت را بهتر کرده و زمین‌های ما از خطر دور شدند. امسال حاصلات ما بهتر بود و از خطرها محفوظ ماند. اگر این پروژه‌ها نمی‌بود، زیان ما بسیار زیاد می‌شد.»
این تجربه نشان می‌دهد که برای دهقانانی که بخش عمده سرمایه و معیشت شان به زمین وابسته است، حفاظت از زمین تنها یک اقدام ساختمانی نیست، بل راهی برای جلوگیری از ازدست‌رفتن حاصل یک فصل زراعتی است.
احمد، کشاورز دیگری در ولسوالی عنابه نیز، از مشکلات مشابه سخن می‌گوید. او که سه جریب زمین زراعتی دارد، می‌گوید سیلاب‌ها در گذشته زمین‌های زراعتی و پلچک‌های منطقه را تخریب می‌کردند و مردم را با زیان‌های سنگین روبه‌رو می‌ساختند. به گفته‌ی او، ساخت کانال‌ها و دیوارهای استنادی به بهبود وضعیت کمک کرده است؛ با این حال، این پروژه‌ها باید به ولسوالی‌ها و روستاهای بیش‌تری گسترش یابد.
او، می‌افزاید: «بیشتر مردم این منطقه به زراعت و زمین‌داری متکی هستند و اگر زمین حاصل ندهد کار مردم از بین می‌رود. اگر این پروژه‌ها نمی‌بود مردم حاصل زمین و حتا نان خود را از دست می‌دادند.»
از حفاظت زمین تا رسیدن محصول به بازار
مشکلات کشاورزان در پنجشیر تنها به سیلاب و تخریب زمین محدود نمی‌شود. در برخی روستاها، نبود جاده‌های مناسب انتقال محصولات کشاورزی و باغ‌داری به بازار را دشوار و پرهزینه کرده است.
زهیرالدین، باغ‌دار در ولسوالی آبشار، می‌گوید که در گذشته با وجود تولید میوه، نبود جاده‌های مناسب انتقال محصولات به مرکز پنجشیر و کابل را با مشکل روبه‌رو می‌ساخت. او می‌گوید پیش از ساخت پل‌ها، پلچک‌ها و جاده‌ها، انتقال محصولات با استفاده از مرکب انجام می‌شد و زمان زیادی می‌گرفت؛ در نتیجه، رساندن میوه به بازار دشوار بود. اما با بهبود راه‌ها، باغ‌داران اکنون می‌توانند محصولات خود را منظم‌تر بسته‌بندی کنند و با وسایط نقلیه به بازار انتقال دهند.
او، می‌افزاید: «در گذشته جاده نبود و نمی‌توانستیم محصولات خود را به مرکز پنجشیر یا کابل انتقال بدهیم. حالا می‌توانیم میوه‌ها را به صورت منظم در سبد و کارتن بسته‌بندی کنیم و به کابل برسانیم. وضعیت نسبت به گذشته حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد تغییر کرده است.»
این باغ‌دار خواستار گسترش چنین پروژه‌ها به ولسوالی‌های پریان، حصه اول و رخه است؛ منطقه‌هایی که به گفته‌ی او، در برخی روستاهای آن نبود پل و جاده‌ی مناسب، استفاده از زمین‌های زراعتی و انتقال محصولات را محدود کرده است.
بهبود راه‌های روستایی می‌تواند زیان‌های پس از برداشت را کاهش دهد؛ زیرا محصولات تازه در صورت تأخیر در انتقال، نبود دست‌رسی به بازار یا کم‌بود امکانات مناسب نگه‌داری، بیشتر در معرض افت کیفیت و فاسدشدن قرار می‌گیرند.
مشکل همیشه کم‌آبی نیست؛ گاهی آب بیش از اندازه است
برای سهراب، کشاورز در ولسوالی آبشار، یکی از مهم‌ترین مشکلات زراعتی منطقه افزایش آب در فصل بهار و تخریب زمین‌ها در اثر سیلاب است. او، می‌گوید که با گرم‌شدن هوا و ذوب‌شدن برف‌ها، سطح آب دریا بالا می‌آید و زمین‌های نزدیک رودخانه در معرض تخریب قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی، محصولی که کشاورزان ماه‌ها برای آن زحمت کشیده، ممکن است در مدتی کوتاه از بین برود.
او، می‌افزاید: «مشکل ما کم‌آبی نیست، بل گاهی زیادآبی است. وقتی در بهار برف‌ها آب می‌شود و آب دریا بالا می‌رود، سیلاب زمین‌های ما را می‌برد و محصولات ما از بین می‌رود. ساخت دیوارهای استنادی می‌تواند از سرمایه‌ی کشاورزان محافظت کند.»
سهراب می‌گوید برای کاهش این خطرها، باید در نقاطی که سیلاب زمین‌ها را تخریب می‌کند، دیوارهای استنادی مناسب ساخته شود و در منطقه‌های که آب کافی به زمین‌ها نمی‌رسد، کانال‌ها و تأسیسات ذخیره آب ساخته شود.
این دیدگاه تفاوت میان دو نوع خطر اقلیمی را نشان می‌دهد: در یک منطقه ممکن است افزایش جریان آب و سیلاب خطر اصلی باشد و در منطقه‌ای دیگر، کم‌بود آب و نبود تأسیسات آبیاری. بنابراین، راه‌حل‌های سازگاری باید بر اساس نیازهای واقعی هر منطقه طراحی شوند.
زیرساخت‌ها چه‌گونه تاب‌آوری کشاورزان را افزایش می‌دهند؟
شاد محمد، باشنده‌ی ولسوالی آبشار، می‌گوید پیش از اجرای پروژه‌ها، نبود جاده و دیوارهای استنادی مردم را در برابر سیلاب‌های فصلی آسیب‌پذیر کرده بود. به گفته‌ی او، در بهار و تابستان، با افزایش آب ناشی از ذوب‌شدن برف‌ها، ظرفیت طبیعی مسیرهای آب برای عبور جریان کافی نبود و زمین‌های زراعتی در معرض آسیب قرار می‌گرفتند.
او، می‌افزاید که برخی خانواده‌ها سال‌ها تلاش می‌کردند تا زمین‌های خود را آباد سازند، اما سیلاب در مدتی کوتاه حاصل زحمت آن‌ها را از بین می‌برد. با این حال، او تأکید می‌کند که همه مشکلات هنوز حل نشده است. «این پروژه‌ها توانسته جلو بخشی از آسیب‌های فصلی و طبیعی را بگیرند، اما یگان بخش‌های جاده‌ی آبشار هم‌چنان خامه است. تکمیل و بهبود آن می‌تواند رفت‌وآمد مردم و انتقال محصولات را آسان‌تر کند.»
مدیریت آب؛ از ساخت کانال تا اصلاح شیوه آبیاری
ذلگی ناصری، آمر دیپارتمنت انجنیری آب و منابع آب در دانش‌کده‌ی انجنیری دانش‌گاه پروان، می‌گوید تغییرات اقلیمی با افزایش دما، دوره‌های طولانی خشک‌سالی و سیلاب‌های ناگهانی، فشار بیش‌تری بر منابع آب و زمین‌های زراعتی وارد می‌کند.
به گفته این متخصص، در کنار اصلاح روش‌های آبیاری، ایجاد تأسیسات ذخیره‌ی آب در منطقه‌های مناسب نیز، می‌تواند به استفاده بهتر از آب در فصل‌های پربارش و کاهش فشار بر منابع آب در دوره‌های کم‌آبی کمک کند. «ساخت دیوار استنادی خطر سیلاب را به صفر نمی‌رساند و در کنار آن باید مدیریت حوزه‌ی آب‌ریز، پوشش گیاهی، ویژگی‌های خاک و شرایط هیدرولوژیکی نیز، در نظر گرفته شود. در منطقه‌های کوهستانی مانند پنجشیر، رودخانه‌ها شیب تند دارند و آب با انرژی زیادی حرکت می‌کند. به همین دلیل، طراحی تأسیسات باید بر اساس شرایط واقعی رودخانه، مقدار جریان آب و خطرهای احتمالی انجام شود.»
بنابر این، سازگاری کشاورزی با تغییرات اقلیمی نیازمند ترکیبی از زیرساخت، مدیریت مصرف و برنامه‌ریزی بر اساس اطلاعات علمی است.
تطبیق ۱۱ پروژه در دو ولسوالی پنجشیر
فضل‌الله دیوبند، رییس زراعت، آبیاری و مالداری پنجشیر، می‌گوید که هدف اصلی پروژه‌های زیربنایی، حمایت از کشاورزان، تقویت زیرساخت‌های زراعتی و کاهش آسیب‌پذیری زمین‌ها در برابر سیلاب و فرسایش خاک بوده است.
به گفته‌ی دیوبند، در شش ماه نخست سال روان، ۱۱ پروژه برای حمایت از کشاورزان در دو ولسوالی پنجشیر تطبیق شده است. «در شش ماه نخست سال، ۱۱ پروژه در ولسوالی‌های عنابه و آبشار تطبیق شده که شامل ساخت و بازسازی کانال‌های آبیاری، ساخت دیوارهای استنادی، بازسازی و جغل‌اندازی سرک‌های روستایی و پاک‌کاری کانال‌ها می‌شود. مجموع کارهای گزارش‌شده شامل هزار و ۹۲ متر کانال آبیاری، حدود ۴۷۱ متر دیوار استنادی و پنج هزار و ۸۰۰ متر جاده‌ی روستایی است.»
دیوبند تأکید می‌کند که با توجه به تغییرات اقلیمی، خطر سیلاب‌های ناگهانی و دوره‌های کم‌آبی، زیرساخت‌های زراعتی باید به گونه‌ای ساخته شوند که نه تنها نیازهای امروز، بل خطرهای آینده را نیز، در نظر بگیرند. او، می‌گوید که ریاست زراعت تلاش دارد با تطبیق پروژه‌های زیربنایی، دست‌رسی به آب، حفاظت از زمین و ارتباط کشاورزان با بازار را بهبود بخشد.
روایت دهقانان نشان می‌دهد که ساخت دیوارهای استنادی، بهبود کانال‌ها و بازسازی جاده‌ها در برخی منطقه‌ها به کاهش مشکلات روزمره کمک کرده است. در سوی دیگر، دیدگاه متخصص آب و محیط زیست نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت‌ها باید بر اساس برنامه‌ی جامع انجام شود؛ برنامه‌ای که منطقه‌های سیل‌خیز را مشخص کند، نیازهای آبی زمین‌ها را در نظر بگیرد و راه‌های انتقال محصولات و امکانات نگه‌داری آن‌ها را بهبود بخشد.
از پنجشیر تا بحث جهانی تغییرات اقلیمی
زیرساخت‌های زراعتی در پنجشیر بخشی از تلاش‌ها برای حفاظت از زمین، آب و تولید غذایی در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی است. در این ولایت کوهستانی، سیلاب‌های ناگهانی، فرسایش خاک، کم‌بود آب در برخی فصل‌ها و دشواری انتقال محصولات به بازار، معیشت کشاورزان را با چالش روبه‌رو می‌کند.
برای کشاورزان در پنجشیر، حفاظت از زمین به معنای حفاظت از سرمایه و معیشت خانواده است. اگر سیلاب زمینش را ببرد، حاصل یک فصل یا حتا سال‌ها تلاش او از بین می‌رود. اگر آب به کشت‌زارش نرسد، تولید کاهش می‌یابد و اگر راه مناسبی برای انتقال محصولات وجود نداشته باشد، بخشی از ارزش حاصل زحمتش در مسیر بازار از دست می‌رود. به همین دلیل، کانال‌های آبیاری، دیوارهای استنادی و جاده‌های روستایی سه بخش به‌هم‌پیوسته از زیرساخت‌های تولید زراعتی است.
این تجربه محلی با بحث‌های جهانی در باره‌ی سازگاری با تغییرات اقلیمی و امنیت غذایی ارتباط مستقیم دارد. در آستانه‌ی کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد، COP31، که قرار است از ۹ تا ۲۰ نومبر ۲۰۲۶ در آنتالیا، ترکیه برگزار شود، توجه به تقویت تاب‌آوری جوامع آسیب‌پذیر و حفاظت از نظام‌های غذایی اهمیت ویژه دارد.
پیام دهقانان پنجشیر به کاپ ۳۱ روشن است: سازگاری با تغییرات اقلیمی باید از نیازهای واقعی کشاورزان آغاز شود، و برنامه‌های اقلیمی زمانی می‌توانند به تغییر ملموس در زندگی مردم منجر شوند که به اقدام‌های عملی تبدیل شوند؛ اقدام‌هایی که آب را به کشت‌زار برسانند، زمین را از خطر تخریب حفظ کنند و راه دست‌رسی محصولات به بازار را هموار کند.
گزارشی از برنامه‌ی مسیر سبز
