شماری از کشاورزان در پروان، می‌گویند که شیوع آفت‌های نباتی در سال‌های پسین به بخش بزرگی از محصولات آن‌ها آسیب وارد کرده است. آن‌ها، می‌افزایند که دسترسی محدود به داروهای مؤثر، کیفیت نامطمئن بعضی مواد کیمیاوی، نبود تخم‌های اصلاح‌شده و کمبود مشوره‌های تخصصی، کنترل آفت‌های نباتی را دشوار کرده است.
در سوی دیگر، یافته‌های علمی نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد تغییرات اقلیمی، با دگرگون‌کردن شرایط حرارتی و رطوبتی، می‌تواند چرخه‌ی زندگی، میزان تکثیر و پراکندگی جغرافیایی برخی آفت‌ها و عوامل بیماری‌زای نباتی را تغییر دهد.
روایت کشاورزان از چه‌گونگی شیوع آفت‌های نباتی
نجیب‌الله، کشاورز ۴۵ساله در قریه تتمدره‌ی پروان، می‌گوید آفت‌های نباتی کشت‌زارهای بادنجان رومی، بادنجان سیاه و پیازش آسیب زده و داروپاشی پی‌هم نتوانسته جلو گسترش این مشکل را بگیرد. «آفت و بیماری‌های نباتی در کشت‌زارهای ما بسیار زیاد شده است؛ هر سال شیوع آفت‌های و بیماری‌های نباتی بیشتر می‌شود. ما بارها مزرعه‌های خود را داروپاشی می‌کنیم، اما هیچ تغییر مثبتی به وجود نمی‌آید و نباتات در نهایت خشک می‌شود.»
مشکل کشاورزان تنها به وجود آفت محدود نیست؛ اثربخشی شیوه‌های مبارزه با آفت نیز به نگرانی جدی بدل شده است. در مدیریت علمی آفت‌ها، شناخت نوع آفت یا عامل بیماری‌زا، تعیین مرحله‌ی رشد آن و انتخاب روش مناسب کنترل، نخستین گام‌های یک مبارزه‌ی مؤثر است. استفاده از یک نوع دارو بدون شناسایی عامل خسارت، نه‌تنها ممکن است نتیجه ندهد، بل که هزینه‌ی تولید را بالا می‌برد و به محیط زیست و صحت افراد هم آسیب می‌زند.
احمدجان، کشاورز دیگری از ولسوالی بگرام پروان، می‌گوید که بیماری‌ها و آفت‌های نباتی گوناگون از جمله آتشک و قرغنه به کشت‌زارهای شان زیان وارد کرده است. «ما برای جلوگیری از این آفت‌ها از داروهای مختلف استفاده می‌کنیم؛ اما متأسفانه نتیجه‌ی مطلوب به دست نمی‌آوریم. حاصلات کشاورزی ما روزبه‌روز کاهش یافته است؛ زیرا داروها و کودهایی که در بازار عرضه می‌شوند، اغلب کیفیت لازم را ندارند.»
تأیید علمی نوع این بیماری‌ها و نسبت‌دادن کاهش حاصلات به کیفیت پایین داروها، نیازمند آزمایش نمونه‌های نباتی و بررسی کیفیت مواد کیمیاوی کشاورزی است. واژه‌های محلی مانند «آتشک» و «قرغنه» در مناطق مختلف ممکن است برای علایم یا بیماری‌های متفاوت به کار روند؛ بنابر این تشخیص قطعی آن‌ها بدون نظر متخصص حفاظت نباتات یا لابراتوار ممکن نیست.
بکتاش محبوبی، کشاورز در پروان، می‌گوید که آفت‌های و بیماری‌های نباتی به انگور، پیاز، بادنجان رومی و دیگر میوه‌جات زیان رسانده است. او نبود تشخیص و توصیه‌های نادرست در باره‌ی داروهای کشاورزی را از دلایل بی‌نتیجه‌ماندن تلاش کشاورزان می‌داند. «اگر متخصص کشاورزی بتواند مرض را به‌درستی تشخیص دهد و داروی مناسب را توصیه کند، نتیجه‌ی بهتر خواهد بود. متأسفانه، برخی افرادی که در بخش کشاورزی مشورت می‌دهند، دانش کافی در زمینه‌ی تشخیص بیماری‌ها ندارند. گاهی نبات به یک مرض مبتلا است، اما برای آن داروی دیگری توصیه می‌شود.»
این گفته‌ها به یکی از چالش‌های اساسی حفاظت نباتات اشاره دارد: فاصله میان تشخیص علمی و شیوه عملی مبارزه در مزرعه. تغییر رنگ برگ، خشک‌شدن شاخه، لکه‌های نباتی یا پوسیدگی میوه همیشه به معنای حمله یک حشره یا بیماری مشخص نیست؛ کمبود عناصر غذایی، تنش آبی، شوری خاک، آسیب حرارتی، قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها هم می‌توانند همین علایم را بیافرینند. به همین دلیل، متخصصان حفاظت نباتات بر «تشخیص افتراقی» تأکید می‌کنند؛ روشی که در آن عامل اصلی خسارت با بررسی علایم، سابقه کشت، شرایط محیطی و در صورت نیاز آزمایش لابراتواری شناسایی می‌شود. بدون این مرحله، انتخاب دارو بیشتر بر حدس و تجربه غیرتخصصی تکیه خواهد داشت.
سردارمحمد، کشاورز دیگری در پروان، از گسترش بیماری خاکسترک در تاکستان‌ها و دیگر محصولات شکایت دارد. او، می‌افزاید که این بیماری به باغ‌های انگور خسارات سنگین زده و شماری از تاک‌داران را وادار کرده تاک‌های آسیب‌دیده‌‌ی شان را از بین ببرند. «خاکسترک به هر نوع نباتی که در زمین داشته باشیم، آسیب می‌رساند؛ از جمله رومی، ترایی، بادنجان سیاه، لوبیا و تاک. در منطقه ما تاک‌داران نیز به دلیل این آفت خسارات زیادی دیده اند. مردم مجبور شدند تاک‌های خود را از بین ببرند و زمین‌های شان را دوباره آماده کشت کنند.»
از دید حفاظت نباتات، خاکسترک یا سفیدک سطحی معمولا به گروهی از بیماری‌های قارچی گفته می‌شود که با پوشش سفید و آردمانند روی برگ‌ها، ساقه‌ها و گاهی میوه‌ها شناخته می‌شوند. این بیماری در بسیاری از محصولات باغی و سبزی‌ها دیده می‌شود، اما عامل آن در همه محصولات یکسان نیست. شرایط مساعد محیطی، تراکم بوته‌ها، تهویه نامناسب و حساسیت نوع نبات، شدت خسارت را بیشتر می‌کنند.
در تاکستان‌ها، آلودگی شدید و تکرارشونده می‌تواند رشد شاخه‌ها و کیفیت میوه را کاهش دهد. با این حال، از بین‌بردن کامل یک تاکستان باید بر پایه‌ی تشخیص دقیق، میزان آلودگی و ارزیابی اقتصادی صورت گیرد؛ زیرا در بسیاری موارد، مدیریت به‌موقع، هرس بهداشتی، تنظیم تراکم شاخ‌وبرگ و کاربرد هدفمند روش‌های کنترل می‌تواند از گسترش بیماری جلوگیری کند.
تغییرات اقلیمی چگونه به گسترش آفت‌ها کمک می‌کند؟
در کنار ضعف مدیریت و کیفیت نهاده‌های کشاورزی، تغییرات اقلیمی نیز یکی از عوامل مؤثر بر پویایی آفت‌های و بیماری‌ها نباتی شمرده می‌شود. بالا رفتن دمای هوا، تغییر الگوی بارندگی، خشکسالی‌های طولانی، موج‌های گرما و دگرگونی رطوبت، همه می‌توانند شرایط زیستی آفت‌های و عوامل بیماری‌زا را تغییر دهند.
بر پایه گزارش علمی سازمان خوراک و کشاورزی ملل متحد و دبیرخانه کنوانسیون بین‌المللی حفاظت نباتات که در ۲۰۲۱ درباره اثر تغییرات اقلیمی بر آفت‌های نباتی منتشر شد، شواهد نشان می‌دهد تغییرات اقلیمی محدوده جغرافیایی و دامنه میزبان بعضی آفت‌های و عوامل بیماری‌زا را گسترش می‌دهد. یعنی برخی آفت‌های ممکن است در مناطقی که پیش‌تر برای بقای‌شان مساعد نبود جا خوش کنند و به محصولات تازه آسیب برسانند.
گزارش ارزیابی ششم هیئت بین‌الدولتی تغییر اقلیم نیز تأکید می‌کند که گرمایش زمین و رویدادهای حدی اقلیمی می‌توانند بر پراکندگی، میزان تکثیر و زمان ظهور آفت‌های، علف‌های هرز و عوامل بیماری‌زای نباتی اثر بگذارند. بر اساس این ارزیابی، در برخی شرایط گرم‌تر، شمار چرخه‌های تولیدمثل حشرات در سال بیشتر می‌شود و فشار زیستی بر محصولات کشاورزی افزایش می‌یابد. همچنان خشکسالی و موج‌های گرما می‌توانند توان مقاومت نباتات را در برابر عوامل زیان‌آور کم کنند.
در همین زمینه، عبدالخبیر عزیزی، کارشناس حفاظت نباتات و استاد دانشگاه، می‌گوید تغییرات اقلیمی در گسترش و افزایش جمعیت بعضی آفت‌های نقش دارد. به گفته او، بالا رفتن درجه حرارت می‌تواند شرایط تکثیر شماری از حشرات را مساعدتر کند؛ اما استفاده غیرتخصصی از داروها و خرید مواد کیمیاوی بدون مشوره متخصص نیز مشکل را بدتر می‌سازد. «در همین اواخر خسارات بیشتری به مزارع کشاورزان وارد شده که به‌گونه مستقیم و غیرمستقیم با تغییرات اقلیمی رابطه نزدیک دارد. وقتی درجه حرارت زیاد می‌شود، تکثر بعضی حشرات و آفت‌های بیشتر می‌شود. یک مشکل این است که تشخیص صورت نمی‌گیرد و هر نوع دارو استفاده می‌شود. مشکل دوم، خرید داروهای بی‌کیفیت از بازار است. کشاورزان بدون نسخه متخصص کشاورزی، حفاظت نباتات یا بیماری‌ها نباتی، دارو می‌خرند و به‌گونه کورکورانه استفاده می‌کنند. یگانه راه‌حل این است که با بخش‌های مربوطه مشوره کنند تا مرض تشخیص شود و مطابق همان مرض، داروی مناسب توصیه گردد.»
این دیدگاه با یافته‌های علمی بین‌المللی همخوان است؛ هرچند برای تعیین سهم دقیق تغییرات اقلیمی در خسارات ثبت‌شده در پروان، به داده‌های محلی درباره دما، بارندگی، نوع آفت، زمان شیوع و میزان خسارت در چندین فصل کشاورزی نیاز است. باید به این نکته هم توجه کرد که افزایش دما همه آفت‌های را به یک اندازه نیرومند نمی‌کند. واکنش هر گونه به شرایط اقلیمی فرق دارد؛ بعضی حشرات در گرمای بیشتر سریع‌تر تکثیر می‌شوند و بعضی دیگر ممکن است از محدوده حرارتی مناسب خود بیرون شوند. از همین رو، پایش منظم و ثبت اطلاعات محلی برای پیش‌بینی و مدیریت آفت‌های اهمیت اساسی دارد.
داروهای بی‌کیفیت؛ هزینه‌ای که بر دوش کشاورز می‌افتد
یکی دیگر از نگرانی‌های کشاورزان پروان، کیفیت نامطمئن داروها و کودهای کشاورزی در بازار است. آنان می‌گویند برای مهار آفت‌های و بیماری‌ها، بارها پول دارو و داروپاشی می‌پردازند، اما در بسیاری موارد به نتیجه قابل قبول نمی‌رسند.
از دید فنی، کیفیت یک آفت‌کش تنها به نام تجارتی یا کشور تولیدکننده‌اش وابسته نیست. ماده مؤثره، میزان غلظت، ترکیب فورمولاسیون، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری، بسته‌بندی و مطابقت محصول با معیارهای ثبت‌شده، همه در اثربخشی آن نقش دارند.
داروهای تاریخ‌گذشته، تقلبی، غیرمجاز یا دارای ترکیبی که با مشخصات روی بسته‌بندی نمی‌خواند، ممکن است در مهار آفت ناکام بمانند. کاربرد چنین محصولاتی هزینه تولید را بالا می‌برد و گاهی خطر باقی‌ماندن مواد کیمیاوی در محصولات غذایی، آسیب به حشرات مفید و آلودگی خاک و آب را هم به همراه دارد.
سازمان خوراک و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی صحت در رهنمود مشترک خود درباره مدیریت داروهای کشاورزی، بر کنترل تجارت غیرقانونی، نظارت بر واردات و توزیع، ثبت محصولات و تقویت نظام بازرسی تأکید کرده‌اند. این دو نهاد در رهنمود منتشرشده در ۱۲ می ۲۰۲۵ هشدار داده‌اند که تجارت غیرقانونی آفت‌کش‌ها نگرانی جهانی است و می‌تواند صحت انسان، محیط زیست و تولیدات کشاورزی را به خطر بیندازد.
در افغانستان نیز مسأله کیفیت مواد کیمیاوی کشاورزی در اسناد رسمی و برنامه‌های انکشافی بخش کشاورزی مطرح بوده است. وزارت کشاورزی، آبیاری و مالداری در چارچوب پروژه نهاده‌های کشاورزی افغانستان (AAIP) بر ضرورت ایجاد و تقویت ظرفیت نظارت بر کیفیت آفت‌کش‌ها، کودهای کیمیاوی، قرنطین نباتی و تشخیص آفت‌های و بیماری‌ها تأکید کرده بود. بر پایه اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت این وزارت، یکی از اهداف پروژه، جلوگیری از عرضه آفت‌کش‌ها و کودهای ممنوع، خطرناک و کم‌کیفیت بود و ایجاد لابراتوارهای کنترل کیفیت مواد کیمیاوی و مراکز تشخیص آفت‌های و بیماری‌ها نیز در برنامه آن جا داشت.
گزارش این پروژه که بانک جهانی منتشر کرده، نشان می‌دهد در جریان اجرای آن، از بازار داروهای کشاورزی در ده ولایت نمونه‌گیری شد. در این بررسی که میان سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ انجام گرفت، ۹۳ نوع محصول قابل قبول شناسایی شد و نُه نوع داروی تاریخ‌گذشته یا ممنوع جمع‌آوری و برای دفع مناسب به گدام‌های اداره حفاظت نباتات انتقال یافت. همچنین ۱۸۰ نمونه محصولات از نظر باقی‌مانده مواد کیمیاوی آزمایش و ۱۰۵ نمونه نامناسب آفت‌کش شناسایی شد.
این ارقام مربوط به دوره اجرای همان پروژه است و نباید آن را آمار وضعیت کنونی بازار افغانستان یا پروان دانست؛ اما نشان می‌دهد نگرانی درباره کیفیت داروهای کشاورزی در کشور پیشینه مستند دارد و نظارت لابراتواری بر بازار نهاده‌ها اهمیت جدی دارد.
قانون و مقررات آفت‌کش‌های کشاورزی افغانستان نیز چارچوبی برای تنظیم واردات، توزیع و کاربرد این مواد فراهم کرده است. در اطلاعات ثبت‌شده نزد سازمان تجارت جهانی، اداره حفاظت نباتات و قرنطین وزارت کشاورزی به‌عنوان مرجع صدور جواز واردات و صادرات آفت‌کش‌ها معرفی شده است.
پس پرسش مهمی پیش روی نهادهای مسئول قرار دارد: اکنون چه تعداد نمونه از داروهای بازار پروان بررسی می‌شود؟ چه سازوکاری برای شناسایی محصولات تقلبی یا تاریخ‌گذشته وجود دارد؟ و آیا کشاورزان می‌توانند از یک مرجع مشخص بخواهند کیفیت دارویی را که خریده‌اند بسنجد؟
مدیریت یکپارچه آفت‌های؛ راه فراتر از داروپاشی
یکی از راهکارهایی که اسناد علمی و برنامه‌های بین‌المللی حفاظت نباتات بر آن تأکید دارند، مدیریت یکپارچه آفت‌های نباتی یا (Integrated Pest Management – IPM) است. این روش به‌جای اتکای کامل به داروهای کیمیاوی، مجموعه‌ای از اقدامات کشاورزی، بیولوژیکی، میخانیکی و کیمیاوی را برای پیشگیری و مهار آفت‌های به کار می‌گیرد.
در این شیوه، نخست وضعیت مزرعه بررسی و نوع آفت یا بیماری شناسایی می‌شود. سپس میزان خسارت و آستانه اقتصادی آن سنجیده می‌شود تا روشن شود که مبارزه کیمیاوی واقعاً ضروری است یا می‌توان با روش‌های دیگر جلو خسارت را گرفت.
مدیریت یکپارچه آفت‌های شامل اقداماتی مانند استفاده از تخم‌های اصلاح‌شده و مقاوم، تناوب کشاورزی، جمع‌آوری و از بین بردن بقایای آلوده نباتی، رعایت فاصله مناسب میان نباتات، استفاده از حشرات مفید و دشمنان طبیعی آفت‌های، نصب تله‌های کنترلی، پایش منظم کشت‌زارها و در صورت ضرورت، کاربرد هدفمند داروهای ثبت‌شده و مؤثر است.
بر اساس رهنمودهای بانک جهانی درباره مدیریت آفت‌های، روش‌های بیولوژیکی، شیوه‌های درست کشاورزی و گونه‌های مقاوم نباتی از اجزای اساسی مدیریت یکپارچه به شمار می‌روند. این رویکرد می‌تواند وابستگی کشاورزان به مواد کیمیاوی را کم کند و خطرهای ناشی از کاربرد نادرست آن‌ها را محدود سازد.
سازمان خوراک و کشاورزی ملل متحد نیز در دستورالعمل بین‌المللی مدیریت آفت‌کش‌ها بر مسئولیت مشترک دولت‌ها، شرکت‌های تولیدکننده و توزیع‌کننده، نهادهای علمی و استفاده‌کنندگان تأکید می‌کند. بر پایه این دستورالعمل، مدیریت داروهای کشاورزی باید همه مراحل تولید، ثبت، واردات، توزیع، نگهداری، کاربرد و دفع بسته‌بندی‌ها را دربر گیرد.
کمبود امکانات و نیروی متخصص؛ چالش پیش روی ریاست کشاورزی پروان
در کنار مشکلهای که کشاورزان بازگو می‌کنند، ظرفیت نهادهای مسئول برای رسیدگی به آفت‌های و بیماری‌ها نیز اهمیت دارد. نظارت بر وضعیت کشت‌زارها، تشخیص سریع بیماری‌ها، شناسایی آفت‌های تازه‌وارد و ارائه مشوره‌های تخصصی، به نیروی انسانی آموزش‌دیده، امکانات تشخیصی، لابراتوار و نظام منظم جمع‌آوری اطلاعات نیاز دارد.
مولوی نیازمحمد تایب، آمر امور کشاورزی ریاست کشاورزی، آبیاری و مالداری ولایت پروان، تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی و کاربرد غیرمسلکی داروهای کشاورزی را از عوامل مؤثر در گسترش آفت‌های نباتی می‌داند. «تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی، استعمال ادویه‌جات کشاورزی به شکل غیرمسلکی و عدم توجه به مشوره‌های اشخاص مسلکی ریاست کشاورزی، آبیاری و مالداری، بدون شک در گسترش آفت‌های نباتی تأثیر می‌گذارد. اعزام متخصصان به مزارع و باغ‌های هر کشاورز، به دلیل کمبود تشکیلاتی و محدودبودن امکانات مالی، امکان‌پذیر نیست. کشاورزان می‌توانند برای تشخیص بیماری‌ها نباتی و دریافت توصیه‌های فنی و مسلکی به ریاست کشاورزی مراجعه کنند. ریاست کشاورزی، آبیاری و مالداری ولایت پروان در سال‌های آینده برنامه‌های مشخص آموزشی را به‌خاطر وقایه و کنترل آفت‌های نباتی برای کشاورزان روی دست دارد.»
این سخنان نشان می‌دهد که کمبود امکانات و نیروی متخصص، یکی از محدودیت‌های ارائه خدمات حفاظت نباتات در سطح ولایت است. با آن‌هم، مراجعه کشاورزان به ریاست کشاورزی، هرچند دروازه‌ای برای دریافت مشوره تخصصی است، به‌تنهایی جای یک نظام فعال و منظم نظارت و تشخیص در ولسوالی‌ها و روستاها را نمی‌گیرد.
پروژه نهاده‌های کشاورزی افغانستان که با حمایت بانک جهانی اجرا شد، ایجاد شبکه قرنطین نباتی، تقویت ظرفیت تشخیص آفت‌های و بیماری‌ها، بررسی کیفیت مواد کیمیاوی و ترویج مدیریت یکپارچه آفت‌های را از اهداف خود ساخته بود. در گزارش این پروژه، برگزاری ۴۹ مکتب ساحوی کشاورزان در ۱۰ ولایت با اشتراک ۸۶۲ کشاورز برای آموزش مدیریت یکپارچه آفت‌های در گندم و سبزیجات ثبت شده است.
این تجربه نشان می‌دهد که آموزش عملی در کشت‌زار می‌تواند یکی از راه‌های اثرگذار برای انتقال دانش تخصصی به جوامع روستایی باشد؛ به‌ویژه زمانی که اعزام متخصص به همه مزارع ممکن نیست.
افغانستان و ضرورت تقویت نظام حفاظت نباتات
آسیب‌پذیری بخش کشاورزی افغانستان در برابر تغییرات اقلیمی، اهمیت این موضوع را دوچندان می‌کند. بر اساس گزارش ارزیابی آسیب‌پذیری و سازگاری افغانستان که برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) در نوامبر ۲۰۲۰ منتشر کرد، افغانستان از جمله کشورهای بسیار آسیب‌پذیر در برابر تغییرات اقلیمی است. وابستگی گسترده مردم به معیشت کشاورزی، شکنندگی محیط زیست، کمبود امکانات اقتصادی و تکرار رویدادهای طبیعی از عوامل اصلی این آسیب‌پذیری یاد شده‌اند.
همچنین مقاله‌ای علمی که در سال ۲۰۲۶ از سوی پژوهشگران مرتبط با پوهنځی کشاورزی دانشگاه کابل منتشر شده، تأثیر تغییرات اقلیمی بر بخش باغداری افغانستان را بررسی کرده است. این پژوهش، افزایش درجه حرارت، تغییرات نامنظم بارندگی، کاهش نیاز سرمایی برخی درختان میوه و افزایش فشار آفت‌های و بیماری‌ها را از تهدیدهای پیش روی باغداری کشور می‌داند.
پژوهشگران در این مقاله بر کاربرد ارقام مقاوم به تغییرات اقلیمی، آبیاری دقیق، مدیریت یکپارچه آفت‌های، بهبود مدیریت خاک و تقویت حمایت‌های پژوهشی و تخنیکی تأکید کرده‌اند. در عین حال یادآور می‌شوند که مطالعات مستقیم و جامع درباره برخی از این اثرات در افغانستان هنوز محدود است.
همین کمبود پژوهش نشان می‌دهد که ایجاد بانک اطلاعاتی آفت‌های و بیماری‌ها نباتی در سطح کشور چقدر ضروری است. چنین نظامی می‌تواند نوع آفت، زمان ظهور، مناطق آلوده، محصولات آسیب‌دیده، شدت خسارات و روش‌های مؤثر مبارزه را ثبت کند و در اختیار نهادهای مسئول و کشاورزان بگذارد.
چه می‌شود کرد تا زیان کشاورزان پروان کم شود؟
با توجه به دردهای کشاورزان، دیدگاه کارشناسان و یافته‌های علمی، رسیدگی به وضعیت آفت‌های و بیماری‌ها در پروان به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد:
نخست؛ نظام منظم نظارت و هشداردهی آفت‌های
دوم؛ تقویت خدمات تشخیص بیماری‌ها نباتی
سوم؛ نظارت بر کیفیت داروها و کودهای کشاورزی.
چهارم؛ آموزش عملی مدیریت یکپارچه آفت‌های
پنجم؛ دسترسی به تخم‌های اصلاح‌شده و ارقام مقاوم..
ششم؛ ترویج کاربرد مصون آفت‌کش‌ها
هفتم؛ هماهنگی میان نهادهای علمی و اجرایی.
در نتیجه، آنچه کشاورزان پروان از آن شکایت دارند، تنها افزایش آفت‌های و بیماری‌ها نیست؛ زنجیره‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته در تولیدات کشاورزی است. تغییرات اقلیمی، ضعف تشخیص بیماری‌ها، کاربرد غیرمسلکی داروها، کیفیت نامطمئن برخی نهاده‌ها، کمبود خدمات ترویجی و محدودیت امکانات تخنیکی، همه می‌توانند کشت‌زارها را آسیب‌پذیرتر سازند.
در چنین شرایطی، ادامه داروپاشی‌های مکرر بدون تشخیص علمی نه راه‌حل پایدار است و نه ارزان؛ هم هزینه کشاورز را بالا می‌برد و هم خطر مقاوم‌شدن آفت‌های در برابر مواد کیمیاوی را افزایش می‌دهد.
آنچه اکنون اهمیت دارد، گذار از مبارزه سنتی و واکنشی به مدیریت علمی، پیشگیرانه و یکپارچه است؛ رویکردی که بر تشخیص به‌موقع، نظارت مستمر، آموزش کشاورزان، کنترل کیفیت نهاده‌ها و استفاده مسئولانه از مواد کیمیاوی استوار باشد.
کشاورزان پروان برای حفظ حاصلات و تأمین نان خانواده‌های‌شان به مشوره تخصصی، تخم باکیفیت، داروی مؤثر و خدمات حفاظت نباتات دسترسی می‌خواهند. مسئولیت نهادها تنها به این توصیه محدود نمی‌شود که کشاورز به ریاست کشاورزی مراجعه کند؛ رساندن خدمات تشخیصی و آموزشی به روستاها، نظارت بر بازار نهاده‌های کشاورزی و حمایت از تولیدکنندگان باید در اولویت قرار گیرد.
زیرا حفاظت از نباتات، تنها نجات یک فصل کشاورزی نیست؛ بخشی از حفاظت معیشت روستایی، امنیت غذایی، سلامت محیط زیست و پایداری تولیدات کشاورزی افغانستان است.
منابع:
- FAO و IPPC (۲۰۲۱) – Scientific Review of the Impact of Climate Change on Plant Pests: (https://reliefweb.int/report/world/scientific-review-impact-climate-change-plant-pests-global-challenge-prevent-and )
- IPCC (۲۰۲۲) – Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability, Chapter 5:
https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-5/
- FAO – The International Code of Conduct on Pesticide Management:
https://www.fao.org/pest-and-pesticide-management/pesticide-risk-reduction/code-conduct/en/
- UNEP (۲۰۲۰) – Afghanistan: Vulnerability and Adaptation – Technical Assessment Report
https://openknowledge.fao.org/items/730a2481-fc5a-42a9-bcd3-03c7f1b95ea0
- Afghanistan Agricultural Inputs Project – Implementation Completion Report:
- Impacts Afghanistan’s Horticulture Sector of Climate Change on : A Narrative Review.
https://esrj.edu.af/esrj/article/view/109
گزارش برنامه‌ی «مسیر سبز»
