با آغاز فصل رویش در بهار امسال، دامنهها و ارتفاعهای سرسبز پنجشیر، پروان و کاپیسا بار دیگر شاهد حضور گستردهی باشندگان محل بود که برای گردآوری سمارق، رواش، چُکری و دیگر گیاهان دارویی راهی کوهستانها شدند؛ گیاهانی که برای بسیاری از خانوادهها، هم بخشی از نیازهای غذایی و درمانی و هم منبعی برای تأمین درآمد است.
اما در کنار این بهرهبرداری، نگرانیها از برداشت بیرویه و غیراصولی گیاهان کوهی نیز افزایش یافته است؛ زیرا بیرونکشیدن برخی گیاهان از ریشه و گردآوری آنها بدون رعایت روشهای علمی، فرصت رویش دوباره را کاهش میدهد و میتواند در درازمدت پوشش گیاهی و چراگاههای مناطق کوهستانی را آسیبپذیر کند.
شماری از باشندگان این ولایتها، میگویند که بخش عمدهی گیاهان گردآوریشده به تاجران فروخته میشود و بخشی دیگر نیز برای مصرف غذایی و درمانی خانوادهها مورد استفاده قرار میگیرد. احمد سیر، باشندهی روستای «کرامان» ولسوالی درهی پنجشیر، میگوید که نبود آگاهی در بارهی شیوهی درست برداشت، به پوشش گیاهی منطقه آسیب رسانده است.
او، میافزاید: «امسال مردم مقدار زیادی از این گیاهان را با روش سنتی گردآوری کرده اند و متأسفانه هیچ گونه آموزشی در بارهی شیوهی درست گردآوری گیاهان به مردم محل داده نشده است. این روش به پوشش گیاهی چراگاهها آسیب میزند؛ مخصوصاً زمانی که رواش یا چُکری را به گونهی سنتی از زمین بیرون میکنند و گیاه از ریشه جدا میشود، دیگر دوباره نمیروید.»
برداشت برای نیاز روزمره؛ نگرانی از آیندهی طبیعت
برداشت غیراصولی گیاهان کوهی تنها نگرانی کسانی نیست که از فروش آنها درآمد دارند؛ شماری از باشندگان نیز که برای استفادهی شخصی به کوهها میروند، نسبت به ادامهی این روند ابراز نگرانی میکنند.
ندیم عزیزی، باشندهی کاپیسا، میگوید که خانوادهاش گیاهان کوهی را برای تجارت گردآوری نمیکنند و بیشتر از آن برای خوراک و درمان برخی بیماریها استفاده میشود. او، میافزاید: «برای تجارت جمعآوری نمیکنیم؛ برای نیاز خود استفاده میکنیم، بیشتر برای خوراک و درمان برخی بیماریها. مثلاً کاسنی را برای بعضی بیماریها استفاده میکنیم، رواش را میخوریم و سمارق هم یک غذای بسیار خوب و کمیاب است؛ اما جمعآوری این گیاهان همچنان به شکل سنتی انجام میشود.»
ادامهی این روند، باشندگان مناطق کوهستانی و فعالان محیط زیست را نسبت به آیندهی این منابع طبیعی نگران کرده است.
امرالله محمدی، باشندهی روستای «جویدختر» ولسوالی سیاهگرد پروان، میگوید که برداشت بیرویهی گیاهان میتواند به نابودی تدریجی پوشش گیاهی و چراگاهها بینجامد. «در کوهها و دشتها رواش، چُکری و سمارق میروید؛ اما مردم آنها را بسیار بیرویه جمعآوری میکنند که میتواند به پوشش گیاهی صدمهی جدی برساند و چراگاهها را از بین ببرد. مطمئنم که با گذشت زمان، این گیاهان کم میشوند و بالاخره از بین خواهند رفت. دولت باید برای مردم آگاهیدهی کند و از این ساحات محافظت شود.»
نگرانی از ازدسترفتن ذخایر ژنتیکی گیاهان
کارشناسان منابع طبیعی، نیز هشدار میدهند که ادامهی برداشت بیرویه و نبود مدیریت مشخص برای حفاظت از گیاهان کوهی، میتواند ذخایر طبیعی و ژنتیکی برخی از این گونهها را با خطر روبهرو کند.
سیداحمد ملکزاده، کارشناس منابع طبیعی و استاد دانشگاه، میگوید: «این گیاهان معمولاً در مناطقی رشد میکنند که توسط هیچ گروه یا خانوادهای مدیریت و مراقبت نمیشوند و به گونهی بیرویه برداشت میشوند که واقعاً نگرانکننده است. برای این که ذخایر ژنتیکی آنها از بین نرود، باید آگاهیدهی صورت گیرد. اینها یک بانک ژنتیکی ملی است و نباید از بین برود.»
در برابر این نگرانیها، مسئولان ریاستهای زراعت پنجشیر، پروان و کاپیسا، میگویند که بهرهبرداری از گیاهان دارویی باید بر بنیاد مقررات و مجوزهای مشخص انجام شود و اجازهی برداشت خودسرانه داده نخواهد شد.
فضلالله دیوبند، رییس زراعت، آبیاری و مالداری پنجشیر، میگوید که این ولایت دارای گونههای مختلف گیاهان دارویی و معطر است. «از جملهی این گیاهان میتوان به هنگ، کمان، شیرینبویه، پیاز کوهی، اسپند، گل گاوزبان، درونه، خینهکاه و دیگر نباتات دارویی و معطر اشاره کرد. شرکتهای قراردادی مطابق طرزالعملها اجازهی جمعآوری این نباتات را دریافت میکنند. ما برنامههای همهجانبه و سنجیدهای را برای ایجاد بدیلهای اقتصادی روی دست گرفتهایم.»
در همین حال، نیازمحمد تایب، آمر امور زراعتی ریاست زراعت پروان، میگوید که گونههای مختلف گیاهان طبی در ساحات طبیعی این ولایت وجود دارد و بهرهبرداری از آنها بدون مجوز ممنوع است. «در پروان حدود ۱۰۰ نوع گیاه طبی در ساحات طبیعی وجود دارد؛ از جمله شیرینبویه، مستار، زیره، ذوال، کمای، بادیان، اسپند، مرغیلان، سمارق، رواش، شاتره، گزنه و غیره. هیچ کس بدون مجوز نمیتواند به شکل خودسرانه از این گیاهان استفاده کند.»
گیاهان کوهی برای بسیاری از خانوادهها در پنجشیر، پروان، کاپیسا و دیگر مناطق حوزهی هندوکش، تنها بخشی از طبیعت نیست؛ این گیاهان با سفره، درمان و معیشت مردم پیوند خورده اند. اما برداشت بیرویه و غیراصولی میتواند در آینده، همین منبع درآمد و نیاز روزمره را نیز با خطر نابودی روبهرو کند.
کارشناسان و باشندگان محل، تأکید میکنند که تعیین فصل و میزان مشخص برای برداشت، جلوگیری از بیرونکشیدن گیاهان از ریشه، آموزش شیوههای اصولی گردآوری و حفاظت از مناطق حساس، میتواند میان نیازهای معیشتی مردم و حفاظت از طبیعت توازن ایجاد کند. در غیر این صورت، آنچه امروز برای شماری از خانوادهها منبع درآمد و بخشی از نیازهای غذایی و درمانی است، ممکن است در سالهای آینده به یکی دیگر از قربانیان تخریب پوشش گیاهی و گسترش بیابانزایی در مناطق کوهستانی افغانستان تبدیل شود.
