پشتیبانی نهادهای حامی، برای شماری از زنان بازگشته به افغانستان فرصتی فراهم کرده تا پس از تجربه‌ی بی‌کاری و مشکل‌های اقتصادی، دوباره از مهارت‌های شان برای راه‌اندازی کسب‌وکارهای کوچک استفاده کنند.
این زنان که در بازه‌ی زمانی یک تا پنج سال اخیر از ایران و پاکستان به کشور بازگشت کرده اند، مهارت‌هایی را در زمینه‌ی خیاطی، صنایع دستی و تولید مواد غذایی به‌ویژه پخت انواع شیرینی‌ها، با خود آورده اند؛ مهارت‌هایی‌که در ایجاد فرصت‌های شغلی برای شماری از زنان مؤثر واقع شده اند.
در این گزارش با ۱۲ زن در هشت ولایت گفت‌وگو شده است. آنان می‌گویند پس از بازگشت به کشور، با دریافت کمک‌های مختلف توانسته اند فعالیت‌های اقتصادی خود را آغاز کنند. از میان آنان، سه‌نفر کمک نقدی، پنج نفر کمک نقدی همراه با آموزش و تجهیزات، و چهار نفر نیز تجهیزات و آموزش دریافت کرده‌اند.
از بازگشت و بی‌کاری تا راه‌اندازی کسب‌وکار
این زنان می‌گویند با حمایت نهادهای کمک‌کننده توانسته‌اند کسب‌وکارهای خود را راه‌اندازی کنند. بر اساس اطلاعات این گزارش، چهار تن از آنان از سوی سازمان بین‌المللی مهاجرت سه‌نفر از سوی برنامه‌ی توسعه‌ای سازمان ملل متحد دو نفر از سوی نهادهای خیریه و سه‌نفر دیگر از سوی نهادهای حامی زنان و دیگر نهادها پشتیبانی شده‌اند.
صالحه زمان‌خیل از کابل که نزدیک به سه‌سال پیش از ایران بازگشته است، پس از یک دوره‌ی آموزشی سه‌ماهه و دریافت تجهیزات و کمک مالی از سازمان بین‌المللی مهاجرت کسب‌وکار کوچکی در بخش تولید مواد غذایی راه‌اندازی کرده است. «از طرف یک مؤسسه به نام که با مهاجرین کمک می‌کرد به ما آموزش داده شد. در این سه‌ماه آنجا کار را یاد گرفتیم. بعد برای ما تجهیزات داد، حالا خودمان با همین تجهیزات و کمک‌های مالی که با ما می‌کردند، تجارت خود را شروع کردیم.»
زینب، ۲۹ ساله در جوزجان چهار سال پیش از پاکستان به افغانستان بازگشته و با حمایت یک نهاد خیریه، یک کارگاه کوچک قالی‌بافی را ایجاد کرده است. «بعد از این‌که به افغانستان آمدیم بسیار به مشکل جدی از قبیل: مشکل اقتصادی و بی‌کاری مواجه شدم. نهاد خیریه یک کارگاهِ قالین‌بافی کوچک برای ما ایجاد کرد که توانستم بر پای خود ایستاد شوم.»
کسب‌وکار زنان؛ فرصتی برای اشتغال دیگران
فعالیت اقتصادی این زنان تنها به تأمین هزینه‌های زندگی خود و خانواده‌های‌شان محدود نشده است؛ آنان پس از راه‌اندازی یا توسعه‌ی کسب‌وکار، برای زنان و افراد دیگر نیز زمینه‌ی کار فراهم کرده‌اند.
مرضیه عارفی، ۳۴ ساله از دایکندی که دو سال پیش از ایران به افغانستان بازگشته است، می گوید با دریافت ۵۴ هزار افغانی کمک نقدی از برنامه‌ی توسعه‌ای ملل متحد، کسب‌وکارش را در بخش میوه‌ی خشک و خیاطی راه اندازی کرده و برای شماری از زنان زمینه‌ی کار و درآمد فراهم کرده است. «دو دکان دارم یکی در بخش محصولات است و یکی بخش پارچه و خیاطی؛ در بخش محصولات، شش نفر هستیم که شراکتی کار می‌کنیم و هم‌چنین پنجاه نفر از دهقانانی که خانم اند، ما محصولات شان را خریداری می‌کنیم و همراه شان قرارداد داریم.»
ساره، ۲۷ ساله از فاریاب، می‌گوید که پس از دریافت آموزش و تجهیزات شیرینی‌پزی، کارگاه خود را راه‌اندازی کرده و اکنون ۱۵ دختر و زن در کنار او در بخش تولید کیک و کلچه کار می‌کنند. «ما کیک و کلچه ره تولید می‌کنیم. خودم و هم‌چنین با تمام کسانی‌که به زیر دستم کار می‌کنن با یک حقوق مشخص آنها فعالیت می‌کنن. واقعاً خرسندم که امروز توانستم، به خانم‌هایی‌که زمینه‌ی کار برای‌شان محدود است، فرصت کار فراهم سازم.»
نبود بازار و گرانی مواد اولیه؛ چالش زنان کارآفرین
با وجود حمایت‌هایی‌که برای راه‌اندازی و گسترش کار این زنان بازگشته صورت گرفته، هنوز مشکل زیادی سر راه آنان قرار دارد. نبود بازار مناسب، گرانی مواد اولیه، کم‌بود سرمایه، کاهش مشتریان و هزینه‌های انتقال محصولات از مهم‌ترین چالش‌های آنان است.
مروه نیازی از نورستان که در بخش صنایع دستی و خیاطی فعالیت دارد، از نبود بازار مناسب و گرانی مواد اولیه شکایت دارد. «مشکل اصلی، نبود بازار مناسب برای فروش محصولات، گرانی مواد اولیه، کم‌بود سرمایه و مشکل انتقال محصولات به بازارهای دیگر است. اگر بازار خوب باشد، می‌توانیم تولید خود را افزایش دهیم.»
مرضیه نورزی، از فراه که در بخش بسته‌بندی و پروسس مواد غذایی فعالیت دارد نیز، با کم‌بود وسایل بسته‌بندی و پایین‌بودن فروش روبه‌رو است. «از مشکلات اصلی ما در بسته‌بندی، نبود وسایل مورد نیاز و دشواری خریداری آن‌هاست. هم‌چنین محصولات مشابهی که از خارج وارد می‌شوند، با قیمت پایین‌تر عرضه می‌شوند و این موضوع، فروش محصول ما را با مشکل روبه‌رو می‌کند.»
سازمان بین‌المللی مهاجرت در ایمیلی به سلام‌وطندار گفته است که از ۲۰۷۹ کسب‌وکار مربوط به زنان در سراسر افغانستان حمایت کرده که ۲۲۰ مورد آن مربوط به زنان بازگشت‌کننده است.
حمایت‌ها شامل تجهیزات، حفظ کسب وکار، کمک نقدی، اشتراک در نمایشگاه‌ها و کارآموزی می‌باشد. «از میان ۲۲۰کسب‌وکار متعلق به زنان بازگشت‌کننده؛ ۱۰۵ کسب‌وکار در زمینه‌ی تجهیزات و دارایی‌ها، ۴۴ کسب‌وکار برای حفظ اشتغال؛ ۱ کسب‌وکار کمک نقدی؛ ۳۱ کسب‌وکار برای اشتراک در نمایشگاه‌ها و ۱۱۰ کسب‌وکار در زمینه‌ی کارآموزی مورد حمایت قرار گرفته اند.»
حمایت مالی کافی نیست؛ بازار و آموزش هم لازم است
از سوی دیگر، کارشناسان اقتصادی می‌گویند که حمایت مالی، آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و ایجاد بازار برای محصولات زنان می‌تواند به توسعه‌ی کسب‌وکارهای آنان کمک کند.
امیدالله قاسم‌زی، کارشناس اقتصادی، می‌گوید این حمایت‌ها علاوه بر کمک به اقتصاد خانواده‌ها، می‌تواند زمینه‌ی اشتغال‌زایی و کارآفرینی زنان را فراهم کند. «در صورت هم‌کاری نهادها با این دسته از زنان، این کمک‌ها میتانه در بخش‌های عمده مثل کمک مالی و آموزش‌های فنی و حرفه‌ای، ایجاد فرصت‌های لازم به‌منظور توسعه کسب‌وکارها و تجارت زنان و ایجاد بازارهای داخلی و خارجی برای عرضه‌ی کالاهای آنان باشد.»
اشتغال زنان؛ راهی برای کاهش مهاجرت دوباره
در همین حال، کارشناسان امور مهاجرت می‌گویند که ناامنی اقتصادی و نبود فرصت‌های کاری می‌تواند از عوامل اصلی مهاجرت دوباره‌ی زنان بازگشته باشد و برای کاهش مهاجرت باید از کارآفرینی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی آنان حمایت شود. عبدالرازق عدیل، کارشناس امور مهاجرت، می‌گوید: «حمایت‌های هدفمند اقتصادی، می‌تواند تا حدود بیش از ۷۰ یا ۸۰ درصد از مهاجرت مجدد جلوگیری کند، مشروط بر این که نهادهای حکومتی موانع اداری و رفت‌وآمد زنان را در فعالیت‌های اقتصادی خُرد بردارند و نهادهای بین‌المللی نیز از کمک‌های بشردوستانه‌ی موقت، به سمت پروژه‌های ادغام پایدار، اعطای وام‌های خرد و راه‌اندازی کارگاه‌های تولیدی تغییر مسیر دهند.»
فریبا نوری، سرپرست اتاق تجارت و صنایع زنان افغانستان، می‌گوید این نهاد برای آموزش و توان‌مندسازی زنان، حدود سه‌مرکز را در بخش‌های مختلف ایجاد کرده و در کنار آموزش‌های حرفه‌ای، زمینه‌ی کارآموزی را نیز برای شماری از زنان فراهم کرده است. «در یک مرکز در کابل در منطقه خوشحال خان، شمار زیادی از خانم‌ها آموزش دیده‌اند. مرکزهای دیگری را در پکتیا و غزنی ایجاد کرده‌ایم که هنوز به اتمام نرسیده است.»
مسئولان وزارت کار و امور اجتماعی می‌گویند، این وزارت برای حمایت از مهاجران بازگشته، به‌ویژه در زمینه‌ی اشتغال و آموزش‌های فنی و حرفه‌ای، برنامه‌هایی را در نظر گرفته تا با حمایت از بخش خصوصی، زمینه‌ی اشتغال و درآمدزایی برای بازگشت‌کنندگان را فراهم کند.
محمد صدیق، رئیس نشرات و اطلاعات وزارت کار و امور اجتماعی، در این باره می‌گوید: «از طریق آموزش‌های فنی و حرفه‌ای در بخش‌های: خیاطی، نجاری، قالین‌بافی و دست‌بافی، تلاش می‌کنیم از زنان بازگشته حمایت کنیم.»
در همین حال، برنامه‌ی توسعه‌ای سازمان ملل متحد با هم‌کاری بخش زنان این سازمان، در ماه سپتمبر ۲۰۲۶ در گزارشی، از برنامه‌ای برای حمایت از کارآفرینان زن و توسعه کسب‌وکارهای آنان خبر داده است.
بر اساس یافته‌های این گزارش، برنامه‌ی یادشده با سرمایه‌گذاری یک میلیون و ۷۰۰ هزار دالر، در یک سال آینده از یک‌هزار و ۵۰۰ کارآفرین زن در زمینه‌ی سواد مالی، برنامه‌ریزی کسب‌وکار و دست‌رسی به بازار حمایت خواهد کرد.
