پنجشیر با کوه‌های بلند، دره‌های عمیق و رودخانه‌های خروشان، در کنار زیبایی‌های طبیعی، یکی از آسیب‌پذیرترین ولایت‌های افغانستان در برابر حوادث طبیعی است. در سال‌های اخیر، باشندگان این ولایت بارها از سیلاب‌های ناگهانی، سقوط سنگ و سنگریزه، رانش زمین و برف‌کوچ شکایت کرده اند؛ رویدادهایی که در مواردی به زمین‌های زراعتی، پل و پلچک‌ها، سربندهای آب، تأسیسات برق آبی، بازارها و خانه‌های مردم آسیب جدی وارد کرده است.
ریاست آمادگی مبارزه با حوادث پنجشیر، می‌گوید که تا اکنون ۶۳ نقطه‌ی پرخطر در سه ولسوالی پریان، رخه و مرکز ولایت شناسایی شده و روند آسیب‌شناسی در سایر ولسوالی‌ها نیز ادامه دارد؛ اما پرسش اصلی این است که آیا افزایش این نقاط پرخطر تنها نتیجه موقعیت کوهستانی پنجشیر است یا تغییرات اقلیمی و مداخله‌های انسانی نیز دامنه تهدیدها را گسترده‌تر کرده است؟
باشندگان برخی مناطق پنجشیر، می‌گویند که شدت حوادث طبیعی در سال‌های اخیر افزایش یافته و از مسئولان می‌خواهند پیش از وقوع حادثه، برای کاهش خطر و حفاظت از جان و مال مردم اقدام کنند.
خال‌مراد ابراهیمی، باشنده‌ی ولسوالی دره، تغییرات اقلیمی و کاهش پوشش گیاهی را عامل اصلی افزایش خسارات می‌داند. او می‌افزاید: «از دیر زمان به این طرف خطر سیلاب، برف‌کوچ و سنگریزه وجود داشته و اکنون هم وجود دارد. در این اواخر که اقلیم تغییر کرده، زمین‌های زراعتی، پل و پلچک، سربندهای آب، برق‌های آبی، بازار و دکان مردم آسیب جدی دیده است.»
توکل رحمانی، باشنده‌ی روستای کرامان ولسوالی دره، نیز تخریب جنگلات و کاهش پوشش گیاهی را از عوامل کلیدی افزایش آسیب‌پذیری می‌داند. «علت اصلی تخریب جنگلات و کاهش پوشش گیاهی نسبت به گذشته است. مردم از جنگل‌ها استفاده کرده‌اند و این باعث شده سیلاب‌های بیشتری سرازیر شود. مردم انتظارات بیشتری دارند و متأسفانه تاکنون اقدام جدی صورت نگرفته است.»
برهان‌الدین، یکی دیگر از باشندگان پنجشیر، خواستار ایجاد و تقویت سیستم‌های هشدار زودهنگام است. به گفته‌ی او، «خواست ما از نهادهای ذیربط این است که ساخت‌وساز در جاهای سیل‌خیز منع شود و کانال‌های هشدار زودهنگام فعال شود. چون پنجشیر صعب‌العبور است و مردم بسیاری دست‌رسی به اینترنت و برق ندارند، بهتر است بلندگوهای آگاهی‌دهی در اختیار امامان مساجد و بزرگان محل قرار گیرد تا مردم به‌موقع آمادگی بگیرند.»
محب‌الله جاهد، رییس آمادگی مبارزه با حوادث پنجشیر، می‌گوید که روند آسیب‌شناسی در سراسر ولایت ادامه دارد و هدف از شناسایی این نقاط، برنامه‌ریزی برای کاهش خطر پیش از وقوع حوادث است. «پلان داریم که تمام پنجشیر را از نظر حوادث طبیعی آسیب‌شناسی کنیم. سه ولسوالی به شمول مرکز را تمام کرده‌ایم؛ پریان، رخه و بازارک. نقاط آسیب‌پذیر شناسایی شده و نسبت به گذشته مناطق خطرناک بیشتر شده است. فرسایش خاک در اثر بارندگی‌های فصلی و خلاف فصلی وجود دارد و طبعاً اگر خانه‌ها نزدیک دریا اعمار شود و بستر سیل‌برها ایجاد گردد، خطر افزایش می‌یابد. پیام ما به مردم این است که از ساخت‌وساز در مسیرهای خطرناک جلوگیری کنند.»
کارشناسان منابع آب تغییر الگوی بارندگی را یکی از عوامل مهم افزایش سیلاب‌های ناگهانی می‌دانند. به گفته‌ی آنان، بارندگی شدید در مدت کوتاه فرصت نفوذ آب در خاک را کاهش می‌دهد و حجم بیشتری از آب به‌صورت روان‌آب وارد مسیرهای طبیعی می‌شود. در کنار این عوامل، ساخت‌وساز در بستر رودخانه‌ها و مسیرهای سیلابی نیز میزان خسارت را افزایش می‌دهد؛ موضوعی که مسئولان مدیریت حوادث پنجشیر نیز بر جلوگیری از آن تأکید دارند.
سیف‌الدین لتون، سخن‌گوی والی پنجشیر، می‌گوید برای مهار سیلاب و کاهش خسارات، ده‌ها میلیون افغانی هزینه شده است. او می‌افزاید: «بارندگی‌ها نسبتاً زیاد شده و ده‌ها میلیون افغانی برای بندهایی که به خاطر مهار سیلاب‌ها انداخته شده، هزینه شده است تا خاک و سنگ پایین نیاید. دیوارهای استنادی ساخته شده و پل و پلچک‌ها ترمیم یا اعمار شده اند. در گذشته بارندگی در پنجشیر فاجعه به بار می‌آورد، اما حالا چنین نیست.»
محفوظ کوهستانی، رییس حفاظت از محیط زیست پنجشیر، نقش تغییرات اقلیمی را برجسته می‌داند. «تغییرات اقلیمی نقش بسیار مهمی در افزایش خطرات طبیعی به‌ویژه سقوط سنگ‌ها، سیلاب‌ها و برف‌کوچ‌ها دارد. همه ساله شاهد حوادث ناشی از تغییرات اقلیمی در تمامی ولسوالی‌های پنجشیر بوده‌ایم. افزایش دمای هوا باعث ذوب یخچال‌ها شده و تغییرات اقلیمی می‌تواند بین ۶۰ تا ۸۰ درصد در افزایش احتمال و شدت این خطرات نقش داشته باشد. کاهش جنگلات و پوشش گیاهی یکی از عوامل مهم افزایش این خطرات است.»
ذلگی ناصری، کارشناس آب و محیط زیست، نیز تأکید می‌کند که وقوع سیلاب تنها به میزان بارندگی وابسته نیست. «از بین رفتن پوشش گیاهی، فرسایش خاک، ساخت‌وسازهای غیرمعیاری در بستر دریاها و رودخانه‌ها، و گرمایش زمین باعث افزایش تبخیر و بارندگی‌های شدید و ناگهانی می‌شود. این وضعیت پیش‌بینی سیلاب‌ها را دشوارتر می‌سازد. راه‌حل‌ها شامل ساخت بندهای انحرافی، چکدم‌ها، احیای جنگلات و افزایش پوشش سبز گیاهی است.»
شناسایی ۶۳ نقطه‌ی پرخطر در پنجشیر، زنگ هشداری جدی درباره آسیب‌پذیری این ولایت در برابر سیلاب، سقوط سنگ، رانش زمین و برف‌کوچ است. کارشناسان، تأکید می‌کنند که برای کاهش این خطرات، در کنار اقدامات عمرانی، مدیریت حوزه‌های آبریز، حفاظت از جنگلات، جلوگیری از ساخت‌وساز در مسیر سیلاب و تقویت سیستم‌های هشدار زودهنگام ضروری است.
