شماری از جوانان، در گفتوگو با سلاموطندار میگویند که دسترسی آسان، صرفهجویی در وقت و هزینه و رایگانبودن کتابهای دیجیتالی (PDF)، سبب شده است به استفاده از این کتابها رو بیاورند. در این گزارش با ۲۹ جوان در ۱۲ ولایت افغانستان گفتوگو شده است. از میان اشتراککنندگان، ۱۶ تن مرد و ۱۳ تن زن استند. این افراد در ردههای سنی ۱۸ تا ۳۵ سال قرار دارند و از یک تا ۱۰ سال است که از کتابهای دیجیتالی برای مطالعه استفاده میکنند.
عبدالسلام ۲۳ساله، باشندهی کابل و دانشجوی سال دوم رشتهی اقتصاد، میگوید که چهار سال است از کتابهای دیجیتالی برای مطالعه استفاده میکند. او، هزینهی کمتر، دسترسی آسان به کتابهای متنوع و امکان مطالعه در هر زمان و مکان را از مهمترین مزیتهای این شیوه میداند. «دسترسی آسان، هزینهی کمتر، امکان مطالعه در هر مکان و پیداکردن سریع منابع علمی، از مهمترین دلیلهای استفادهی من از کتابهای دیجیتالی است. برای یک محصل این روش بسیار کاربردی و مقرونبهصرفه است. مهمترین مزیت آن دسترسی سریع، امکان جستوجوی مطالب داخل کتاب، هزینهی کمتر و حمل آسان هزاران کتاب در یک وسیله است.»
همچنین، رنگینهی ۲۰ساله، باشندهی سرپل، میگوید که مطالعه از طریق کتابهای دیجیتالی توانسته بخشی از چالشهای ناشی از نبود دسترسی به مرکزهای آموزشی حضوری را جبران کند و به او امکان دهد روند مطالعهی خود را ادامه دهد. «حدود سه سال میشود که از این طریق کتاب میخوانم؛ چون امکان ادامهی آموزش حضوری برایم فراهم نبود، کتابهای دیجیتالی تا حدی جای آن را پر کردند و باعث شدند از درس و مطالعه دور نمانم.»
گفتوگوشوندگان در این گزارش، میگویند که در کنار صرفهجویی در وقت و هزینه، محدودیت دسترسی به کتابهای چاپی، نیز از عاملهای مهم گرایش آنها به استفاده از کتابهای دیجیتالی بوده است. سیدرضا ثاقب ۲۵ساله، باشندهی ننگرهار، میگوید که کمبود کتابهای چاپی مورد نیاز و هزینهی بالای تهیهی آنها، از مهمترین دلیلهای روآوردن او به استفاده از کتابهای دیجیتالی است. «کتابهای دیجیتالی را ترجیح میدهم؛ زیرا برخی کتابها در بازار یافت نمیشوند و اگر هم پیدا شوند، قیمت بالایی دارند و در شمار محدودی چاپ شده اند.»
این جوانان، برای مطالعهی کتابهای دیجیتالی از ابزارهایی مانند گوشی هوشمند، لپتاپ و تبلت استفاده میکنند. از میان ۲۹ جوان گفتوگوشونده، ۱۶ تن از گوشی هوشمند، هفت تن از گوشی هوشمند و لپتاپ، سه تن از لپتاپ و سه تن دیگر از تبلت برای مطالعه استفاده میکنند.
سمیهی ۲۵ساله، باشندهی بدخشان که بیش از سه سال است به مطالعهی کتابهای دیجیتالی رو آورده است، میگوید که در دسترسبودن همیشگی گوشی هوشمند سبب شده بیشتر وقتش را با آن بگذراند و بیشتر کتابها را از همین طریق مطالعه کند. «برای مطالعهی کتابهای دیجیتالی معمولاً از موبایل هوشمند استفاده میکنم؛ به دلیل این که من بیشترین وقتم را با موبایل هوشمند میگذرانم و بیشتر اوقات موبایل هوشمند در دسترسم قرار دارد.»
روزبه فرهمند ۲۹ساله، باشندهی کابل و کارشناس ارشد رشتهی خبرنگاری، میگوید که به دلیل دسترسی آسان به نسخههای دیجیتالی کتابهای ادبیات و رمان، هشت سال است که از تبلت برای مطالعه استفاده میکند. «من هشت سال میشود که به صورت دیجیتالی کتابها را مطالعه میکنم و تا کنون حدود ۱۰۰ جلد کتاب مطالعه کردیم. من بیشتر از تبلت استفاده میکنم، به خاطری که هم اسکرین بزرگتر دارد، هم شارژ بیشتر نگاه میکند و هم انتقالش راحتتر است.»
یافتههای این گزارش، نشان میدهد که بیشتر جوانان از یک تا چهار سال پیش به مطالعهی دیجیتالی رو آورده اند؛ هرچند شماری نیز بیش از پنج تا ۱۰ سال، تجربهی کتابخوانی به این شیوه را دارند. گفتوگوشوندگان به طور میانگین میان ۲۰ تا ۶۰ جلد کتاب دیجیتالی را مطالعه کرده و برخی نیز شمار کتابهای مطالعهشدهی خود را به بیش از ۱۰۰ جلد رسانده اند. آنها، میگویند که روزانه، به طور میانگین میان ۳۰ دقیقه تا دو ساعت را به مطالعهی کتابهای دیجیتالی اختصاص میدهند.
قمرالدین ۳۰ساله، باشندهی جوزجان، میگوید که نزدیک به ۱۰ سال است مطالعهی کتابهای دیجیتالی را به بخشی از برنامهی روزانهی خود تبدیل کرده است. «از سال ۱۳۹۴ به این سو من کتابهای دیجیتالی مطالعه میکنم و صدها کتاب را از این طریق مطالعه کردهام. چه در دانشگاه بوده، به من نیاز شده و مطالعه کردهام، چه بعد از دانشگاه بوده در عرصهی گزارشنوسیی بوده، آنلاین ژورنالیزم بوده، کتابهای زیادی را از طریق دیجیتالی مطالعه کردهام. بیشتر تلاش میکنم حداقل یک ساعت در ۲۴ ساعت مطالعه داشته باشم.»
کتابخوانی دیجیتالی، در کنار سهولت دسترسی به منابع مطالعاتی، با آسیبهای صحی و چالشهای فنی نیز همراه بوده است. از میان ۲۹ جوان گفتوگوشونده، ۲۷ تن از خستگی چشم و سردرد شکایت داشته اند. در این میان، ۱۷ تن نبود برق و دشواری در شارژ گوشی هوشمند و لپتاپ را از مشکلات اصلی این شیوهی مطالعه عنوان کرده اند، هفت تن نیز اینترنت ضعیف و دشواری در دانلود کتابها را از چالشهای خود دانسته اند و پنج تن دیگر نبود فایل یا نسخهی دیجیتالی کتابهای مورد نیاز را از مشکلات کتابخوانی دیجیتالی عنوان کرده اند.
مهران طاهرزی ۱۸ساله، باشندهی سمنگان و استوری مایار ۲۴ساله، باشندهی هرات که بیش از یک سال است به صورت دیجیتالی کتاب مطالعه میکنند، میگویند که استفادهی مداوم از این شیوه، خستگی چشم و سردرد را برای آنان به همراه داشته است.
مهران، میگوید: «اگر مدت زیادی بدون استراحت مطالعه کنم، چشمهایم خسته میشود و گاهی هم سردرد میشوم؛ به همین خاطر سعی میکنم هر چند ساعت بعد یک بار استراحت کوتاهی داشته باشم.»
استوری، نیز میگوید: «من چند وقت پیش که کتابهای الکترونیکی مطالعه میکردم، یکی از ضررهای آن این بود که باعث این شد که هم نور چشمم ضعیف شود و هم سردرد شوم.»
شماری از کارشناسان آموزشوپرورش، میگویند که با وجود گسترش فنآوری و افزایش استفاده از کتابهای دیجیتالی، این شیوهی مطالعه در کنار مزایای خود، چالشهایی نیز به همراه دارد. به گفتهی آنها، مطالعه از طریق صفحهی نمایش در برخی موارد میتواند بر تمرکز و کیفیت مطالعه اثر بگذارد و گرایش به کتابهای چاپی را کاهش دهد.
جمالالدین سلیمانی، کارشناس آموزشوپرورش، میگوید: «در دنیای امروز به بخشهای دیجیتالی سروکار داریم و دنیای دیجیتال وارد بازار شده و مکلف استیم استفاده کنیم و از سوی دیگر، با مزایایی که دارد، معایبی هم دارد از جمله مطالعهی دقیق و درست نمیتوانیم انجام بدهیم و باعث میشود نتوانیم تمرکز فکری داشته باشیم. کتابهای دیجیتالی عنصر خوب است؛ اما باعث شده مردم از کتابهای ارزشمندی دست بکشند.»
پزشکان چشم، نیز هشدار میدهند که افزایش استفاده از وسایل دیجیتالی برای مطالعه به ویژه در صورت استفادهی طولانیمدت و بدون رعایت اصول بهداشتی، میتواند سلامت چشم را با خطر روبهرو کند. نیلوفر نوابی، پزشک چشم، میگوید که استفادهی دوامدار از گوشی هوشمند و دیگر وسایل دیجیتالی برای مطالعه، فشار بر عضلات چشم را افزایش میدهد و احتمال بروز خشکی چشم، تاری دید و ضعیفی کاذب چشم را بیشتر میکند.
او، میافزاید: «مطالعهی طولانیمدت از طریق گوشیهای هوشمند باعث خستگی چشم، خشکی چشم، تار دیدن و ضعیفشدن موقت چشم میشود و بالاخره سردرد ایجاد میکند. فردی که از موبایل یا کمپیوتر طولانیمدت استفاده میکند، عضلات چشم خسته و خشک میشود و به دلیل نور آبی که دارند، تأثیر منفی میگذارند؛ به همین دلیل چشمها خشکی پیدا میکنند و فردی که چندین ساعت در گوشی مطالعه میکند، برایش ضعیفی کاذب چشم ایجاد میکند.»
مرتضا احمدی، جراح چشم، با تأکید بر رعایت فاصلهی مناسب صفحهی نمایش از چشم، میگوید که تنظیم نور و استراحت منظم به چشمها، از مهمترین راهکارهای پیشگیری از آسیبهای ناشی از استفادهی طولانیمدت از وسایل دیجیتالی است. «موقعیت صفحه است که از چشم ما چه قدر فاصله داشته باشد، حدود ۵۰ تا ۷۰ سانتیمتر از چشم ما فاصله داشته باشد و کمی صفحه از چشم پایینتر باشد تا این که ما راحتتر باشیم، تنظیم روشنایی نه زیاد و نه هم کم باشد تا چشم اذیت نشود. در ضمن، قانون ۳ بیست را فراموش نکنند که هر ۲۰ دقیقه برای ۲۰ ثانیه به فاصلهی ۶متری دیده شود تا چشم استراحت کند به ویژه افرادی که کمپیوتر کار میکنند، سعی شود دفعات پلکزدن زیاد شود تا از خشکی چشم جلوگیری شود و در صورت بروز مشکل، نزد پزشک مراجعه و قطرهی اشک مصنوعی استفاده شود.»
بر بنیاد آمار وزارت اطلاعاتوفرهنگ امارت اسلامی، بیش از ۱۰۰ کتابخانهی عامه در بخشهای مختلف افغانستان ایجاد شده است. رفیعالله صمیم، رییس عمومی کتابخانههای عامهی وزارت اطلاعاتوفرهنگ، در این باره بیشتر میگوید: «کتابخانهی عامه، نهادی فرهنگی است که با ایجاد کتابخانهها در شهرها و ولسوالیها، تلاش میکند فرهنگ کتابخوانی را در جامعه گسترش دهد. هدف از ایجاد این کتابخانهها، فراهمسازی زمینهی مطالعه برای محصلان، استادان، عالمان دین و سایر افراد باسواد است تا بتوانند به منابع علمی و فرهنگی دسترسی داشته باشند. در حال حاضر، کتابخانهی عامه در سراسر کشور فعالیت دارد و در مجموع ۱۰۹ کتابخانه در نقاط مختلف افغانستان ایجاد کرده است که به شهروندان خدمات کتابخانهای ارائه میکنند.»
در همین حال، بررسی پژوهشهای منتشرشده از سوی پژوهشگران دانشگاه علوم کاربردی آموزش از راه دور سویس و دانشگاه برن، نشان میدهد که نمایشگرهای مجهز به فنآوری جوهر الکترونیکی (E-Ink)، به دلیل شباهت بیشتر به کاغذ و بازتاب نور محیط به جای تابش مستقیم، برای مطالعهی طولانیمدت کتابهای دیجیتالی احساس راحتی بیشتری ایجاد میکنند و در مقایسه با نمایشگرهای LCD و گوشیهای هوشمند، با خستگی بینایی کمتری همراه استند.
