در حالی که هوش مصنوعی به سرعت در حال تبدیلشدن به یکی از مهمترین ابزارهای یادگیری، کار و ارتباطات در جهان است، در افغانستان نیز به تدریج جای خود را میان زندگی روزمرهی زنان باز کرده است. یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۲۰ زن در افغانستان، نشان میدهد که هوش مصنوعی بیشتر در حوزههای آموزش به ویژه زبان، اصلاح نوشتار، تولید محتوا، دریافت معلومات صحی و ایدهپردازی برای کسبوکار مورد استفادهی زنان قرار میگیرد؛ اما در کنار این همه فرصتها، نگرانیهای عمیق از حریم خصوصی، امنیت اطلاعات و دقت پاسخها، تجربهی استفاده از هوش مصنوعی را برای آنان پیچیده و دوگانه کرده است.
با این حال، نگرانیهای زنان گفتوگوشده در بارهی حریم خصوصی، با شواهد جهانی همخوانی دارد. بر بنیاد گزارش ۲۰۲۵ مؤسسهی «استنفورد»، رویدادهای مرتبط با امنیت هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴ با ۵۶.۴ درصد رشد، به ۲۳۳ مورد مستند رسیده است؛ از نقض دادههای شخصی تا خرابیهای الگوریتمی که اطلاعات حساس را در معرض خطر قرار میدهد.
همچنان، آمارها نشان میدهد که ۴۰ درصد از سازمانها رویدادهای مرتبط با حریم خصوصی هوش مصنوعی را تجربه کرده اند و حدود ۷۰ درصد از مردم به شرکتهای هوش مصنوعی در حفظ دادههای شخصی شان اعتماد ندارند. برخی از این زنان، میگویند که استفاده از هوش مصنوعی، بدون سپردن اطلاعات شخصی ممکن نیست. به گفتهی آنان، همین موضوع سبب شده حس ناامنی و بیاعتمادی نسبت به حفظ حریم خصوصی شان به وجود بیاید.
در این میان، سودابه اصغری، باشندهی کابل، میگوید: «حتمی یک دست پشت سر این است که این را کنترل میکند. مثال من یک معلومات کار دارم، معلومات صحی باشد یا حتا تحصیلی باشد، یا کار باشد، باید من معلومات شخصی خود را برایش بدهم تا برای من چیزی را که میخواهم، به همان فرمت درست بکند یا این که بسیاری از مواردی است که حالا دختران و پسران از آن استفاده میکنند؛ عکسهای خود را روان میکنند برای شان ایدیت میکند؛ یعنی اپ نیست که در کل در اختیار خودت باشد، حتا تو نمیتوانی عکس را دوباره از آن پاک کنی، حریم خصوصی نیست.»
یافتهها، نشان میدهد که برخی از زنان از وابستگی بیش از اندازه به این ابزار نیز ابراز نگرانی میکنند و استفاده از هوش مصنوعی را نیازمند آگاهی و احتیاط کامل میدانند. فرزانه، باشندهی کابل، میگوید: «گاهی چالشهای مثل وابستگی بیش از حد یا هم دریافت اطلاعات نادرست، اینها مشکلاتی بوده که من روبهرو میشوم؛ ولی بزرگترین نگرانیام از هوش مصنوعی در مورد امنیت، حفظ حریم خصوصی و احتمال سوءاستفاده از اطلاعاتی است که من به هوش مصنوعی میدهم. به همین دلیل، کوشش میکنم که آگاهانه و خیلی محتاطانه از آن استفاده کنم.»
بر بنیاد یافتههای گزارش، تجربهی نخستین استفاده از هوش مصنوعی برای بسیاری از زنان، ترکیبی از پیچیدگی و هیجانانگیز بوده است. صنم وزیری، باشندهی کابل، میگوید: «اوایل که میخواستم از هوش مصنوعی استفاده کنم، هیچ بلدیت نداشتم؛ از دوستانم شنیدم که هوش مصنوعی میتواند به سوالات شما پاسخ بدهد و همچنان مشکلاتی که دارید، آن را برای تان حل کند. من هم از دوستهایم شنیدم و بعد از آن در موبایل خود اپلیکیشن هوش مصنوعی را نصب کردم. در اوایل کمی برایم سخت بود؛ چون بلدیت نداشتم؛ ولی بعد فهمیدم که چه گونه استفاده کنم و حالا خیلی عادت کردهام و خیلی هیجانانگیز است برایم.»
برخی از زنان، میگویند که پاسخهای نادرست یا ناقص از سوی هوش مصنوعی، اعتماد کامل به این ابزار را دشوار کرده است. صدف یارمل، باشندهی کابل، میگوید: «پاسخ جالبی گرفتم این که نوشته بود دونالد ترامپ، رییسجمهور پیشین امریکا و این کامل غلط است؛ چون در حال حاضر ترامپ رییسجمهور امریکا است؛ ولی متأسفانه برای من یک پاسخ اشتباهی داد و من صددرصد بالای پاسخهای هوش مصنوعی اعتماد ندارم. یک چیزی که من از هوش مصنوعی میشنوم، میروم و حتمی در گوگل نیز سرچ میکنم، صددرصد اطمینان بالای پاسخهای هوش مصنوعی ندارم.»
از سویی هم، برخی از فعالان حقوق زن، میگویند که دسترسی زنان به فنآوریهای نوین به ویژه هوش مصنوعی، میتواند نقش کلیدی در توانمندسازی و ظرفیتسازی آنان داشته باشد.
آینور اوزبیک، فعال حقوق زن، در این باره میگوید: «تأثیر هوش مصنوعی بر زنان افغانستان خیلی مؤثر میباشد؛ مهارتهای دیجیتالی آنها را تقویت میکند. همچنان مهارتهای آموزش زبان و مطالعه، در کل خیلی چیزها را از طریق هوش مصنوعی کسب بکنند، میتوانند اگر بخواهند استفادهی مفید بکنند.»
برخی از کارشناسان حوزهی تکنولوژی، میگویند که ظهور تکنولوژیهای نوین به ویژه هوش مصنوعی، روزنهای تازه برای تغییر و توانمندسازی زنان در افغانستان گشوده است. قریب آرین، کارشناس حوزهی تکنولوژی، میگوید: «در افغانستان برای زنان در بخش تکنولوژی یک تغییر خاص و یک فرصت به وجود آمده است. در قسمت هوش مصنوعی، میتوانید خیلی با سرعت بالا کارهای خود را، کوچکترینش را به گونهی اتومات حل کنید و معلومات حاصل کنید.»
جدا از نگرانیهای امنیتی، مشکلات زیرساختی نیز دسترسی زنان به هوش مصنوعی را محدود کرده است. فیلتربودن برخی برنامهها، هزینهی بالا و سرعت پایین اینترنت، از جمله مانعهای جدی برای زنان است. عنایتالله الکوزی، سخنگوی وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی، میگوید که بیش از ۵۳۰ سایت مخابراتی از طریق بودجهی دولتی در سراسر کشور اختصاص یافته که بیش از ۳۰۰ سایت آن به بهرهبرداری رسیده و متباقی هنوز زیر کار است.
او، میافزاید: «وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی، ریاست اترا، در تمامی نقاط افغانستان به خصوص در نقاطی که از خدمات مخابراتی محروم بودند، بیشتر از ۵۳۰ سایت مخابراتی را از طریق بودجهی دولتی برای شان مختص کرد که از این جمله بیشتر از ۳۰۰ سایت مخابراتی برای بهرهبرداری سپرده شده است و دیگرهای آن زیر کار اند که خدمات مخابراتی مکالماتی را ارائه میکنند. بعضی نقاط موضوع اتصال باقی است و در ضمن شبکههای مخابراتی نیز از طریق بودجهی انکشافی توانسته اند که نقاط دوردست را پوشش بدهند.»
یافتههای سلاموطندار در این گزارش، نشان میدهد که هوش مصنوعی برای زنان در افغانستان، نه یک فرصت مطلق و نه یک تهدید کامل است. زنان با وجود چالشها، از آن برای ساختن مسیرهای تازه استفاده میکنند؛ اما همزمان با احتیاط، تردید و آگاهی گام برمیدارند.
