در حالی که افغانستان برای تأمین انرژی بیش از هر زمان دیگری به منابع داخلی نیاز دارد، میدانهای گازی جوزجان روزانه حدود ۶۵۰ هزار مترمکعب گاز طبیعی تولید میکنند؛ گازی که بخشی از برق، کود کیمیایی و نیازهای انرژی کشور را تأمین میکند. مسئولان، میگویند که استخراج این منبع با رعایت معیارهای فنی و محیطزیستی انجام میشود؛ اما کارشناسان هشدار میدهند که تداوم این فعالیت، بدون نظارت دقیق بر منابع آب، خاک و آلایندهها، میتواند پیامدهای جدی برای محیط زیست به همراه داشته باشد.
اخترمحمد منصور، رییس شرکت دولتی تصدی افغانگاز، میگوید: «از چهار موقعیت معدن؛ خواجه گوگردک، یتیمتاق، جرقدوق و شکرکمعدن، استخراج به شکل نرمال جریان دارد. استخراج به شکل فنی صورت میگیرد و از این گازهای استخراجشده به کود برق مزارشریف که یک شرکت دولتی است، گاز میرسانیم. این شرکت روزانه ۴۰۰ هزار مترمکعب گاز جذب و کود تولید میکند. همچنان با بیات پاور قرارداد داریم و روزانه ۲۰۰ هزار مترمکعب گاز به این شرکت میرسانیم که از آن برای تولید برق استفاده میشود.»
او، میافزاید که روزانه حدود ۶۵۰ هزار مترمکعب گاز طبیعی تولید میشود و پس از تصفیه، از طریق شبکهی پایپلاین به مصرفکنندگان انتقال مییابد. به گفتهی رییس شرکت دولتی تصدی افغانگاز، در میدان گازی یتیمتاق هفت حلقه چاه فعال وجود دارد و حدود ۸۵۰ مهندس و کارگر در بخشهای مختلف این پروژه فعالیت میکنند. «فعلاً در معدن یتیمتاق هفت حلقه چاه فعال داریم که گاز کافی تولید میکند. ۸۵۰ تن انجنیر و کارگر در ساحه حضور دارند و به شکل فنی به مشکلات رسیدگی میکنند.»
مسئولان شرکت دولتی تصدی افغانگاز، میگویند که برای کاهش پیامدهای محیطزیستی، فاصلهی میدانهای گازی از مناطق مسکونی مطابق معیارهای تعیینشده در نظر گرفته شده و پیش از آغاز استخراج، ارزیابیهای فنی و محیطزیستی انجام میشود. منصور، در این باره میگوید: «دو معدن خواجه گوگردک و یتیمتاق از ساحههای مسکونی ۱۰ کیلومتر فاصله دارند و جرقدوق و شکرکمعدن نیز تقریباً ۲۰ کیلومتر از مناطق مسکونی دور هستند. فاصلهی معیاری که ادارهی عمومی حفاظت محیط زیست تعیین کرده، در این میدانها رعایت شده و حتا بیشتر از معیار است.»
به گفتهی او، مواد مضر موجود در گاز نیز پیش از انتقال جدا و به گونهی کنترلشده سوزانده میشود تا از آلودگی محیط زیست پیشگیری شود. او، میافزاید که آغاز هر پروژهی استخراج، منوط به انجام بررسیهای مقدماتی و ارزیابیهای فنی است. «مواد مضری که در ترکیب گاز وجود دارد، از آن جدا و به گونهی کنترلشده سوزانده میشود تا محیط آلوده نشود و به سلامت مردم آسیب نرسد. پیش از آغاز استخراج نیز سروی مقدماتی انجام میدهیم و با استفاده از تجهیزات ویژه، مواد مضر را از گاز جدا میکنیم.»
در کنار دیدگاه مسئولان، کارشناسان معادن و محیط زیست، تأکید میکنند که استخراج گاز، هرچند برای اقتصاد و تأمین انرژی اهمیت دارد، اما در صورت ضعف نظارت میتواند پیامدهای قابل توجهی برای محیط زیست به همراه داشته باشد.
میرویس آریا، کارشناس بخش معادن گاز، میگوید: «استخراج گاز طبیعی در مراحل انکشاف، حفاری، استخراج و انتقال میتواند تأثیرهای قابل توجهی بر محیط زیست داشته باشد؛ چه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم. از جمله تأثیرهای مستقیم میتوان به آلودگی آبوهوا، آلودگی صوتی و نوری و فرونشست زمین اشاره کرد. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی و افزایش خطرهای محیطزیستی از جمله اثرهای غیرمستقیم این فعالیتها است.»
او، میافزاید که منابع آب و خاک نیز در صورت مدیریت نادرست استخراج، در معرض آسیب قرار میگیرند. به گفتهی آریا، «استخراج گاز میتواند از راههای مختلف بر منابع آب و خاک تأثیر بگذارد؛ از جمله آلودگی آبهای زیرزمینی و سطحی، مصرف بیش از حد آب، تغییر ساختار خاک، آلودگی، تخریب و فرسایش آن.»
در همین حال، شماری از باشندگان مناطق اطراف میدانهای گازی، میگویند که استفاده از گاز طبیعی بخشی از نیازهای روزمرهی آنان را برطرف کرده و تا کنون پیامد منفی آشکاری بر سلامت مردم یا محیط اطراف مشاهده نکرده اند. گیلدی مراد، باشندهی اطراف میدان گازی یتیمتاق، میگوید: «استخراج گاز بر زندگی ما تأثیر مثبت گذاشته؛ زیرا گاز ارزان است و برای کارهای روزمرهی ما سهولت زیادی فراهم کرده است. گاز به شکل معیاری استخراج میشود و تا کنون هیچ مشکل یا بیماری جلدی در منطقه مشاهده نشده است.»
جمعهخان، یکی دیگر از باشندگان این منطقه، نیز میگوید: «استخراج گاز برای مردم جوزجان یک سهولت است. مردم میتوانند برای رفع نیازهای روزمرهی خود از آن استفاده کنند و بسیاری از خانوادهها برای امرار معیشت و حل مشکلات شان به این منبع انرژی وابسته اند.»
یافتههای این گزارش نشان میدهد که استخراج روزانهی ۶۵۰ هزار مترمکعب گاز طبیعی در جوزجان، یکی از مهمترین منابع تأمین انرژی افغانستان به شمار میرود و برای صدها تن نیز زمینهی کار فراهم کرده است. در عین حال، کارشناسان هشدار میدهند که تداوم این فعالیت تنها در صورتی پایدار خواهد بود که ارزیابیهای محیطزیستی، مدیریت آلایندهها، حفاظت از منابع آب و خاک و نظارت مستمر بر روند استخراج به گونهی جدی ادامه یابد. به باور آنان، آیندهی صنعت گاز افغانستان نه تنها به میزان تولید، بل به توانایی آن در حفظ محیط زیست و استفادهی مسئولانه از منابع طبیعی نیز وابسته است.
