روزگاری نه چندان دور، زمستانهای پربرف، بارندگیهای به موقع، چشمههای پرآب و باغهای سرسبز، بخشی از زندگی روزمرهی بسیاری از روستاهای افغانستان بود؛ اما امروز، باشندگان این روستاها، میگویند که طبیعت دیگر مانند گذشته نیست. کاهش بارندگی، خشکسالیهای پیهم، افزایش دما و سیلابهای ویرانگر، نه تنها محیط زیست، بل معیشت، امنیت غذایی و آرامش میلیونها شهروند افغانستان را نیز زیر تأثیر قرار داده است.
نجیبالله عمری، باشندهی روستای «بابه یادگار» در شهر مزارشریف، مرکز بلخ، میگوید که تغییرات اقلیمی آب، سرسبزی و حاصلخیزی زمینها را از مردم گرفته است. «کاهش بارندگی و تداوم خشکسالی، باعث خشکشدن دشتها، کاهش علفچرها و کمرنگشدن رونق باغداری و مالداری شده و درختان نیز دیگر مانند گذشته شاداب و پربار نیستند.»
عنایتالله غروال، باشندهی ننگرهار، نیز میگوید که خشکسالی برکت زمین را کاهش داده و کشاورزان امروز از همان زمینهایی که زمانی محصول و درآمد مناسبی داشتند، حاصلات و درآمد بسیار کمتری به دست میآورند. «خشکسالی زیاد شده، حاصلات کمتر و درآمد مردم نیز کاهش یافته است. تقاضای ما این است که بندهای آب ساخته شود و به کشاورزان آموزش داده شود که چه گونه با زیانهای تغییرات اقلیمی مقابله کنند.»
در فراه، آریا نیز از کاهش بارندگی و افت سطح آبهای زیرزمینی سخن میگوید. به باور او، کمبود علفچرها دامداران را با مشکل تأمین خوراک دامها روبهرو کرده است. او، میگوید: «کمبود علفچرها، دامداران را با مشکل تأمین خوراک حیوانات روبهرو کرده و افزایش گرما، فشار بیشتری بر معیشت خانوادههای روستایی وارد کرده است.»
آصفه، باشندهی کاپیسا، از زاویهای دیگر به این بحران نگاه میکند. او، میگوید که ژالههای بهاری و افزایش گرما، محصولات باغها را از بین برده است. «آلو، زردآلو، انار و سیب ما آسیب دید. قبلاً با فروش همین میوهها بخش عمدهی مصارف خانواده را تأمین میکردیم؛ اما حالا دیگر آن درآمد را نداریم. از جامعهی جهانی میخواهیم از دهقانان و باغداران افغانستان در زمینهی آموزش روشهای نوین باغداری و میوهداری حمایت کند.»
در نورستان، محمد امین، باشندهی ولسوالی کامدیش، میگوید که تغییرات اقلیمی تنها محصول را از مردم نگرفته، بل آرامش و اطمینان آنان نسبت به آینده را نیز از بین برده است. «قبلاً مردم میدانستند چه زمانی باران میبارد و چه وقت باید کشت کنند؛ اما امروز این نظم طبیعی برهم خورده و کشاورزان با نگرانی و بیاطمینانی روبهرو هستند.»
اکرم، باشندهی فاریاب، نیز میگوید که خشکسالیهای پیدرپی و سیلابهای ویرانگر، بسیاری از کشاورزان را متضرر، زمینهای زراعتی و خانههای مردم را تخریب و شماری از خانوادهها را ناگزیر به مهاجرت کرده است. «بسیاری از دهقانان داروندار خود را از دست داده اند و تعدادی نیز مجبور شده اند روستاهای شان را ترک کنند.»
با این حال، محمدوسیم لمر، کارشناس تغییرات اقلیمی، میگوید که آن چه امروز مردم افغانستان تجربه میکنند، نتیجهی تغییر الگوی اقلیم است. به گفتهی او، «افزایش دما، خشکسالیهای طولانی، بارندگیهای نامنظم و سیلابهای شدید، نظم طبیعی فصلها را برهم زده است؛ نظمی که در گذشته به کشاورزان امکان میداد زمان مناسب کشت، آبیاری و برداشت محصولات را به خوبی تشخیص دهند.»
از سوی دیگر، محمدیوسف حماد، سخنگوی ادارهی آمادگی مبارزه با حوادث امارت اسلامی، میگوید که تغییرات اقلیمی در ماههای پسین سبب افزایش سیلابهای ویرانگر، فرسایش زمین و تشدید خشکسالی در افغانستان شده است. «تنها در چند ماه گذشته، سیلابها جان بیش از ۴۰۰ تن را گرفته و زیانهای گستردهی مالی به مردم وارد کرده است. در کنار آن، خشکسالی نیز معیشت هزاران خانواده را با چالش روبهرو کرده است.»
در همین حال، شیرمحمد حاتمی، سخنگوی وزارت زراعت، آبیاری و مالداری، میگوید که این وزارت برای کاهش پیامدهای تغییرات اقلیمی و پشتیبانی از کشاورزان، برنامههای مختلفی را با همکاری نهادهای کمکرسان عملی کرده است. «ساخت چکدمها و بندهای کوچک، توسعهی زیرساختهای آبیاری، آموزش دهقانان، ترویج تخمهای مقاوم به خشکسالی و روشهای زراعتی کممصرف آب، از مهمترین اقداماتی است که عملی شده و تلاش داریم این برنامهها را بیشتر گسترش دهیم.»
آن چه در روایتهای مردم، کارشناسان و مسئولان مشترک است، این است که تغییرات اقلیمی تنها آب، زمین و محصولات زراعتی را تهدید نمیکند؛ بل امنیت غذایی، درآمد، دامداری، باغداری، آرامش روانی و حتا ماندگاری مردم در روستاها را نیز زیر تأثیر قرار داده است. در آستانهی برگزاری سیویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP31)، پیام مشترک مردم افغانستان نیز روشن است. آنان از جامعهی جهانی میخواهند افغانستان را که با وجود سهم ناچیز در تولید گازهای گلخانهای، از آسیبپذیرترین کشورهای جهان در برابر تغییرات اقلیمی به شمار میرود، در برنامههای سازگاری با تغییرات اقلیمی، مدیریت منابع آب، توسعهی کشاورزی مقاوم، تقویت سیستمهای هشداردهی و حفاظت از معیشت میلیونها روستایی، بیش از پیش حمایت کند.
