اوتگن بیش دههده، افغانستان چقور و قیمتلی سیاسی اۉزگریشلر گه گواه بولگن؛ ظاهرشاه سلطنتی تیزیمیدن تارتیب جمهوریت خواه، کمونیستی حکومتلر، مجاهدلر، جمهوریت و اېندی اسلام امیرلیگی حکومتی. لېکن بو دورده دایما اۉگریشلرنینگ مرکزیده بولگن و اېنگ کتّه ضرر کورگن قتلم – افغان یاشلری بولگن.
افغانستانده سرپرست حکومتنینگ تورتینچی ییللیگی وقتیده، سلاموطندار افغانستاننینگ سۉنگی ۵۰ ییلیدهگی اۉزگریشلریده یاشلرنینگ حضوری بارهسیده تدقیقات اوتگزگن. اوشبو تدقیقات ۱۲ نفر تاریخچی، اونده بیلیم یورت استادلری و سیاسی مسئلهلر بیلرمانلری شامل دیر، ۲۰-۳۰ یاشدهگی افغان یاشلری نهفقط ییریک سیاسی اۉزگریشلرنینگ یېتکچیلری بولگن، بلکه اېنگ اساسی قربانلری هم بولگن.
بیز ظاهرشاه سلطنتی دوریدن، یعنی قویاش ۴۰ دههدن باشلهیمیز. شو پیتده بیرینچی بار اساسی قانون قبول قیلیندی و کابل بیلیم یورتی یاشلرنینگ فکری و سیاسی مرکزیگه ایلنیشی باشلندی. عینن شو دورده طلبهلر آرهسیده چپ، اونگ اسلامی یونهلیشدهگی فکری آقیملر شکللنه باشلهدی.
سیاسی مسئلهلر بوییچه بیلرمان سید عبدالمقدم امین، بو بارهده شوندهی دیېدی: «افغانستانده خصوصاً دیموکراتیک دورده، اویغاق یاشلر نامی بیلن تنیلگن یاشلر اینیقسه سۉنگی تورت ییل ایچیدهگی اۉزگریشلرده جوده کتّه تأثیر کورستگنلر. اولر ساویت اتفاقی، امریکا قۉشمه ایالتلری و ناتو تجاوزیگه قرشی اساسی تورتکی بولیب اینیقسه جبهه چیزیغیده عدالت طلب یاشلرنینگ کورهشیده فعال قتنشگنلر. شونینگ اوچون، یاشلرنینگ ثمرهلی کوچ صفتیدهگی رولی جوده مهم حسابلنهدی.
سیاسی ایش بیلرمان اجمل زرمتینینگ تأکیدلشیچه، کابل بیلیم یورتی تورلی فکری و سیاسی آقیملرنینگ شکللنیش مرکزی بولگن و بو حقیقت یاشلرنینگ نهفقط فکری یېتکچیلری بلکه سیاسی جریانلرده عملی کوچ صفتیده هم برچه سیاسی اۉزگریشلرده اشتراک ایتگنینی کورستهدی. «شونینگدیک، کابل بیلیم یورتی یاشلرنینگ سیاسی فعالیتی مرکزیگه ایلندی و عینن شو ییرده اسلامی گروهلر همده چپ یونهلیشدهگی خلق و پرچم حزبلری شکللندی؛ ظاهرشاهنینگ آخریگی حکومتی دوریده مطبوعات ایرکینلیگی و حزبلر توزیش حقوقی وجود گه کیلدی.»
بیزلرنینگ فیسبوک صحیفهمیزگه باش اورینگ!
بیراق یاشلرنینگ کابل بیلیم یورتیدن باشلنیب سیاسی اشتراکی اوزاق دوام ایتمهدی. داوودخان تونتیریش و اوندن کېینگی ۷-ثور، کمونیستیک انقلابی هم یاشلر یېتکچیلیگیده صادر بولدی؛ بو یاشلر اېسه جوده تیز آرهده قییناقلنیش، حبس گه آلینیش و دار گه آسیش خوفی بیلن دوچ بولدیلر.
محمدداوودخان جمهوریتی باشیده طلبهلر و یاش عسکرلر گه تیهنیب، اولرنی دولت لوازملریگه آلیب چیقدی؛ بیراق وقت اوتیشی بیلن یاشلرنینگ جملهدن اسلامی و چپ یونهلیشدهگی فعالیتلریگه شبهه بیلن قرهدی و اولرنینگ یېتکچیلرینی حبسگه آلیب قتل ایتیش آرقهلی قییناقلش سیاستینی عملگه آشیردی.
اوشبو سیاست، باشیده اونینگ طرفداری بولگن دموکراتیک خلق حزبی حربیلرینی دشمنلریگه ایلنتیردی و ۷-ثور ۱۳۵۷-دهگی قانلی تونتیریشگه آلیب کیلدی. نتیجهده داوودخان و عایلهسی اولدیریلدی و اوزاق دوام ایتگن زورهوانلیک همده مجبوری کوچیش دوری باشلندی؛ بو دورده یاشلر هم اۉزگریشنینگ عاملی و سیاسی قربانلری بولیشدی.
بیزلرنینگ «ایکس» ترماغی ده هم تعقیب قیلینگ!
سیاسی مسئلهلر بوییچه بیلرمان اجمل زرمتی گه کوره: «داوودخاننینگ حکومت گه کیلیشی هم یاش دایرهلر تامانیدن قۉللب-قوتلندی، اولرنینگ کوپچیلیگی اونگ و چپ یونهلیشدهگی حزبلر گه منسوب ایدی. کمونیستلر حکومت گه کیلیب، دموکراتیک خلق حزبینی تشکیل قیلهدیلر، اونده نهفقط بیلیم یورت یاشلری بلکه حربیلر و فقرالر هم اشتراک ایتگن.»
افغانستان تاریخینی یازووچی و تدقیقاتچیسی شهسوار سنگروال شوندهی دیېدی: «محمد داوودخان دوریده صادر بولگن تونتریشده یاشلر مهم رول اوینشدی. ۷-ثور ۱۳۵۷-ده اۉزگریش یوز بیردی؛ حربی نقطهی نظردن برچه یاشلر ۲۰-۳۰ یاش آرهلیغیده ایدی، سیاستده اېسه یاشلر قریلیکلرنی اورتهده قالدیریب اساسی رولنی بجردی و قریلر کمچیلیکده ایدی. سیاسی حربی و علمی جهتدن اساسی حرکتلنتیرووچی کوچ یاشلر بولیب، اولر تیزیمنینگ اۉزگریشیگه سبب بولیشدی.»
۱۳۵۷-ییل، ۷-ثور تونتریشیدن سۉنگ، یاشلرنینگ قۉللب-قوتلشی بیلن حاکمیت گه کیلگن دموکراتیک خلق و پرچم حزبلری حکومتی تیزده اولرنی کینگ قمراولی قییناقلشنی باشلهدی. پلچرخی قماقخانهسی علمی درجه گه ایگه یاشلر و مخالف یاشلرنی قییناقلر و قتل مرکزیگه ایلندی، کیینچهلیک زنجیرلی قتللیکلر رویخطی آشکار قیلیندی. ایشچی صنفنی وکیللیک قیلهمیز دیگن بو حکومت حقیقی اجتماعی بزه گه ایگه اېمس اېدی و میلیونلب قربانلرنی قالدیردی. دستلب اۉزگریش و اجتماعی عدالت گه امید قیلگن یاشلر اۉزلری بو رژیمنینگ بیرینچی قربانلریگه ایلندیلر؛ کوپچلیگی اولدیریلدی یا که مجبوری کوچیشگه راضی بولدی.
سیاسی مسئلهلر بوییچه بیلرمان سیدقریبالله ساداتنینگ ایتیشیچه:«تورلی دولتلرده یاشلریمیز قربان بولدی اینیقسه کمونیستیک ایدئولوژی تامانیدن یاشلرنی سیاسی تربیهلش اوچون قییناقلهدیلر و یاشلرنینگ رواجلنیشیگه رخصت بیریلمهدی؛ یاشلر حبس گه آلینیب تهدید قیلینر ایدی و دایما مجبوریت موجود ایدی، یاشلر ناتوغری یولده عسکر بولیشگه مجبور بولردی؛ یعنی اولر حکومت عسکری بولیب، حقیقت یوق ایدی. نتیجهده کوپچیلیگی مهاجرگه ایلندی و جسمانی همده عقلی کوچ یوقالدی.»
افغانستان یاشلری کتّه قسمی مجاهد صفلریگه قوشیلیب، چیریکی اوروشلری و اشغال گه قرشی ترغیبات آرقهلی اوروشنی چوزیشده و خلق و پرچم حزبلری حکومتینینگ قولهشیده مهم رول اوینهدی؛ بیراق غلبهدن سۉنگ فقرالر اوروشی باشلنگنیده وضعیت انچه یامانلشدی. اولرنینگ آزچیلیگی جهادی حزبلرنینگ مهم لوازملریگه یېتیب، مقام و امکانیتلردن فایدهلندی؛ بیراق کوپچیلیگی ایرکینلیکدن بهرهمند بولیش اورنیگه اولیم، قاچقینلیک و کېلهجکنینگ ویران بولیشی بیلن یوزلشدی.
افغانستان تاریخ تدقیقاتچیسی عزیز معارج گه کوره: «مجاهدلر دوری کیلدی؛ مجاهدلر نامی بیلن اما فقرالر اوروشلری، اوغریلیک، تالان-تاراج، قییناقلش، جنسی تجاوزلر و برچه مکتبلر همده بیلیم یورتلرنینگ موجود اېمسلیگی ییریک تالانچیلیککه آلیب کیلدی؛ بو دور وطننی ترک ایتیش دوری اېدی؛ یاشلر ایشسیز و سوادسیز قالیشدی. روحیت و امید یوق بولدی؛ قالگن آزچیلیک قورال کوترگن حالده اوروش و مملکتنی ویران قیلیشده دوام ایتدی.»
اوشبو ترتیبسیزلیک دوریده طالبلر (اسلام امیرلیگی) خوفسیزلیکنی تأمینلش و اوروشنی یکونلش شعاری بیلن پیدا بولدی و جمعیتنینگ بیر قسمینی اوزیگه جلب قیلدی. یاشلر یا که قشاقلیک، امیدسیزلیک و سیاسی اعتقادلر سببلی اسلام امیرلیگی و قوراللی گروهلرگه قوشیلدیلر یا که قاچقینلیک و اوروش شرایطیده حیاتلری و کېلهجکلرینی یوقاتدیلر.
اسلام امیرلیگینینگ بیرینچی حاکمیتی دوریده قتیق چېکلاولر یاشلرنی قرشیلیک کورسهتیشگه یا که کوچیشگه مجبور قیلدی. ۱۳۸۰ییلده بیرینچی اسلام امیرلیگی حاکمیتی قولهگنیدن سۉنگ و افغانستان جمهوریتی تشکیل ایتیلگنیدن کېین، تعلیم و ایش اوچون ینگی امکانیتلر یرهتیلدی؛ اما اوروش و یېتیشماوچیلیکنینگ تأثیری یاشلر اولادینینگ بیر قسمیده هنوز سقلنیب قالدی.
۲۰ ییللیک جمهوریت حکومتی دوامیده، افغانستان یاشلری تعلیم، یېتکرمه، مدنی جماعهچیلیک و سیاستده مهم رول اوینهدیلر؛ بیراق اوروش، قییناقلش، تشقی یاردگه قرهملیک و حکومتنینگ ضعیفلیگی جمهوریتنینگ قولهشیگه و ۱۴۰۰ییلده اسلام امیرلیگینینگ قیتیشیگه سبب بولدی. اوشبو واقعه یاشلرنینگ ایرکینلیکلری و امکانیتلرینی ېنه چېکلهدی و یاشلرنینگ چیت ایلگه کوچیب کیتیش تولقینی یوزگه کیلدی.
سیاسی مسئلهلر بوییچه بیلرمان سیدقریبالله سادات، یاشلر اوستیدهگی سیاسی اۉزگریشلرنینگ عاقبتلری حقیده شوندهی دیېدی: «افغانستانده یاشلرنینگ رولی، افسوس که ضرور بولگن درجهده بولمهگن؛ امانالله خاننینگ قولهشیدن کېینگی دورده یاشلر اوچون امکانیت بیریلگن، حکومت اېسه کتّه شخصلرنینگ قولیده بولگن و یاشلر جزالنگن. کوپچیلیک یاشلر مهاجر بولیب کیتگن و جسمانی همده عقلی صلاحیتی یوقالگن. یاشلرنینگ رولی کوپراق حربی بولگن، سیاسی، فقرالیک و مدنی رولی کم بولگن. بیز یاشلرنی حربی شکلده ایشلتهمیز و اگر حربی شرایط اۉزگرهدیگن بولسه، اولر شوندن چېکینهدی.»
کابل بیلیم یورتی استادی عزیزاحمد فانوس، یاشلر اوستیدهگی سیاسی اۉزگریشلرنینگ تأثیری حقیده باشچه فکر بیلدیرهدی و اونینگ فکریچه، یاشلرنینگ افغانستان دهگی اورنی اساساً تشقی عامللر و باشقه دولتلرنینگ ارهلشووی بیلن بیلگیلنگن دیر. او شوندهی دیېدی: «سۉنگی ۱۰۰ ییل ایچیده بیز ایکّی عاملنی کوریب چیقیشیمیز ممکن؛ ایچکی و تشقی عامللر. مینینگ فکریمچه تشقی عامللر جوده کتّه تأثیر کورستگن، سیاست و خلقنینگ فکریگه سرمایه کیریتیلگن. جوده ناانیق قوللر ایش قیلگن و افسوس که، افغانلر و افغانستان یاشلرینی واسطه صفتیده ایشلتگن. البته، همهسی اېمس، فقط ایدیآل ایرکینلیکنی خواهلاووچی یاشلر-اولر علیحده یولده ایدی و اولدیریلگن. هلی هم انیق اېمس، قیسی گروه قیسی تامان تامانیدن مالیهلشتیریلهدی، حقیقی یاشلر کیملر، بو معلوم اېمس.»
سرپرست حکومت قدرتنی آلگنیدن سۉنگ، آلتینچی صنفدن یوقاری قیز اوقووچیلر تورت ییلدن بیری اوقیشدن محروم قیلینگن، اقتصادی انقراض و ایش امکانیتلری یوقلیگی اکثریت یاشلرنینگ مهاجر بولیشیگه آلیب کیلدی. خلقارا مهاجرلر تشکیلاتینینگ معلوماتی اساسیده، میلادی ۲۰۲۲-ییلده حاضرگه قدر قریب سکیز میلیون کیشی مملکتنی ترک اېتگن، بو مهاجرلرنینگ ۷۵ فایزی ایرانده، ایشسیزلیکنی مهاجر بولیش یگانه دلیلی اتهگنلر.
