بچهدان سرطانی، دنیا ده کینگ ترقهلگن سرطاننینگ ایکینچی توری و عیاللر آرهسیده اولیمگه آلیب کیلووچی همده اوزاق مدتلی کسللیکلردن بیری بولگنی بیرحالده؛ لیکن افغانستان ده عیاللرنینگ بو کسللیک توغریسیده آگاهیسیزلیگی، اولرنینگ کوپراق جبرلنیشیگه سبب بولگن. مذکور گزارشده سکیز ولایتده ۱۷ عیال بیلن صحبت بولینگن که اولردن برچهسیگه کوره، بو کسللیک و اونینگ خوفلری علایملری حقیده خبردار ایمسلر.
گزارشگه شرکت قیلگنلرنینگ ایتیشلریچه، آگاهیسیزلیک، عایلهلرنینگ سنتی قرهشلری، دوالنیش اوچون شفاکارگه باریشدن شرم قیلیش، قشاقلیک، سوادسیزلیک و بچهدان سرطانینی تشخیص قیلیش و دوالش مرکزلری یوقلیگی، اوشبو کسللیک برابریده عیاللرنینگ جبرلنیشینی کوپهیتیرگن. بو گزارشگه شرکت قیلگنلردن بیش تهسی، اوزی بچهدان سرطانیگه چلینگن دیر.
بچهدان سرطانی گه چلینگن بامیان یشاوچیسی بولمیش عذرانینگ ایتیشیچه، اوچ آی کسل ایکن؛ لیکن آگاهیسیزلیک سبب، تشخیص اوچون شفاکار گه بارمهگن. اونینگ کوپهیتیریشیچه: «بچهدانیمده دانه بار. اوچ آی قان کیتیشیم بار ایدی. بو ییرگه شفاکار گه کیلدیم و سیتیاسکن معاینهلرینی بیردی. تشخیص بولدی و حاضر عملیات قیلدیردم. آلتی آی آلدین کسل بولگن ایدیم، شفاکار گه بارمهگن ایدی، اوچ آی وضعیتیم جوده یامان بولدی و قان کیتیشیم بار ایدی، بیراق ینه هم بلکیم حاملهدار بولمسلیک امپولی دیب توشینگن ایدیم.»
شونینگدیک ولایتلر و تومنلر بویلب دوالنیش مرکزلر و مسلکی ساغلیقنی سقلش کدرلری یوقلیگی، بچهدان سرطانیگه چلینگن عیاللر قیینچیلیگینی کوپهیتیرگن. هرات یشاوچیسی و بو کسللیککه چلینگن حوریجاننینگ ایتیشیچه، بو کسللیککه چلینگنیدن بیر ییل اوتگنیدن کیین، دوالنیش اوچون شفاکار گه بارگن؛ لیکن هرات ده مسلکی ایشلاوچی یوقلیگی و ناتوغری تشخیص سبب، دوالنیش اوچون کابل باریشگه مجبور بولگن. ینگیلیکده ایران دن قیتگن و جدی شکلده اقتصادی قیینچیلیک بیلن روپهره بولگن حوریجاننینگ کوپهیتیریشیچه: «بیر ییلدن قان کیتیشیم بار. نسایی-ولادی شفاکار گه باردیم، شکرینگ یوقاری دیدیلر. بیر آی آلدین سیدیگیم بند بولدی و ۱۴ مینگ معاینه و سونوگرافی اوچون بیردیم و بویرهگیمده قیینچیلیگی بارلیگینی ایتدیلر. توغیش آغریغی کبی آغریغی بار.شفاکارلر بچهدانیمده قیینچیلیک بارلیگینی ایتدیلر. بیرته اوغلیم بار او ایشسیز دیر و قیزیم یاردم بیرهدی. اوییمیزده بیرته فرش هم یوق، برچه نرسهمیز ایران گه قالدیم.»
متخصص شفاکارلر، انسانی پاپیلوما ویروسی (HPV)، کیچیک یاشده تورموش گه چیقریلیش و وقتدن آلدین توغیشنی، بچهدان سرطانی گه چلینیش عامللریدن دیب و ایتیشلریچه، آگاهیسیزلیک، قشاقلیک و قیزلرنینگ تیزلیککه تورموشگه چیقریلیشی توغریسیده عایلهلرنینگ ناتوغری توشینچهلری، عیاللر آرهسیده بو کسللیک کوچهیشیگه سبب بولهدی.
آلتی باله آنهسی بولگن ۲۵ یاشر قدرمننینگ ایتیشیچه، ۱۵ یاشرلیگیده تورموش گه چیقریلیب و ایکی ییلدن بیری بو کسللیککه چلینگن. اونینگ کوپهیتیریشیچه، یاز موسومیدن بویان یقینداشلریدن قرض آلیش بیلن دوالنیشینی باشلهگن. «۱۵ یاشرلیگیمده توی قیلدم. ایکی ییلدن بیری کسلمین. شفاکارلر عملیات بولمسنگ یخشی بولمهیسین دیدی. کرتاژ قیلدیردیم. یخشی بولهسین دیدیلر؛ کیین قان کیتیشیم بار ایدی.»
بچهدان سرطانینینگ منظم معاینهلر بیلن آلدی آلینیشی و دوالنیشی ممکن بولگنی بیلن، لیکن رواجلنهدیگن مملکتلرده عیاللرنینگ آگاهیلیگی سطحی کملیگی، اوشبو کسللیککه چلینیش طفیلی عیاللر اولیمینینگ اصلی عامللریدن بیری دیر. فاریاب یشاوچیسی بولمیش شکریهنینگ ایتیشیچه، حاضرگچه بچهدان کسللیگی توغریسیده معلوماتی یوق. اونینگ کوپهیتیریشیچه، عایلهلرده عیاللرگه مخصوص کسللیکلرنینگ شرم بیلینیشی سبب، عیاللرگه مخصوص کسللیکلر حلی اوچون دوالنیش مرکزیگه باره آلمهیدی. او، عیاللرگه ساغلیقنی سقلش خادملری آرقهلی آگاهیلیک بیریلمسلیگی و مذکور ولایتنینگ ساغلیقنی سقلش مرکزلریده ییترلیچه امکانیت یوقلیگیدن شکایت قیلیب و ایتیشیچه: «حاضر بچهدان سرطانی توغریسیده هیچ نرسه بیلمهیمن و بیران آغریغیم بولگنیده هم حقیقتا شرم قیلهمن و کوپینچه پیت هیچ کیم گه هیچ نرسه دیمهیمن. ولایتیمیزده عیال متخصص اونچه یوق و ساغلیقنی سقلش مرکزگه بارگنیمیزده، مرکزده اونچه نرسه یوق.»
افغانستان ده سرطاننی دوالش یگانه مرکزی متخصص شفاکارلریدن قطاری، کابل ده سرطانلرنی کنترول قیلیش ملی برنامهسیده ایتیشلریچه، خذمت کورسهتیش اوچون دوالنیش اوسکونهلری و ساغلیقنی سقلش مسلکی ایشلاوچیلری کملیگی بیلن روپهرهلر. مذکور دوالنیش مرکزده توقیز ییلدن بیری سرطان کسللری جراحسی عنوانیده ایشلهیدیگن نسایی-ولادی متخصص شفاکاری سمیرا شهیرنینگ ایتیشیچه، پرتودرمانی امکانیتلر یوقلیگی سبب، عیاللر حیاتینی قوتقریش اوچون اولرنینگ تنهسی اعضالرینی کیسیشگه مجبورلر. «انکولوژی بولیمیده ایشگه باشلهگنیمدن بیری کسللر مراجعت قیلیشی کوپهیگن. امآرآی، رادیوتراپی و سیتیاسکن خذمتلریگه نیازیمیز بار و ساغلیقنی سقلش ایشلاوچیلری اوچون ظرفیتنی آشیریش برنامهلری اوتکزیلیشی کیرهک که یخشیراق خذمت کورسته آلهیلیک. شفاکارلر ظرفیتی آشیریلیشی جودهیم مهم دیر. نسایی-ولادی بولیمیده ایشلهیمن؛ لاپاراسکوپی ماشینیمیز بار؛ لیکن مسلکی ایشلاوچیمیز یوق که کسل قرنینینگ آچیلیشی آلدی آلینسه و بایوپسی ماشینینی آلالسهک. شعاعمیز یوق. سینه سرطانیگه چلینگن کیشیگه شعاع کیرهک، بیراق اولرنینگ تنهسی اعضاسینی کیسیشگه مجبورمیز.»
نسایی-ولادی متخصص شفاکارلریدن باشقه بیری لیزا شمعریزنینگ ایتیشیچه، بچهدان سرطانی باشده شکللنیشیده بیللی نشانهلری یوق؛ لیکن وقت اوتیشی بیلن عیاللرده حیض کوریش وقتی بوزیلیشی، یقینلشدن کیین آغریق و قان کیتیش و دایمی قان کیتیشلرگه سبب بولهدی. اونگه کوره، تیزلیکده تشخیص بولیش و ساغلیقنی سقلش مرکزلریگه وقتیده باریش، اوشبو کسللیکنینگ دوالنیش شانسینی کوپهیتیرهدی. «باشده بو کسللیکنینگ نشانهسی یوق؛ لیکن وقت اوتیشی بیلن حیض کوریشنینگ بوزیلیشی، طبیعی بولمهگن قان کیتیشلر، جنسی یقینلشیشدن کیین آغریق و قان کیتیشگه سبب بولهدی. بو کسللیکنینگ هر قنچه تیزلیککه تشخیص بولگنیده، اوشنچه دوالنیش شانسی کوپهیهدی.»
شوندهی بیرحالده، نسایی-ولادی شفاکارلریدن قطاری، بچهدان سرطانی کسللیگی و اونینگ طفیلی خوفلر حقیده عیاللرنینگ آگاهیسیزلیگیدن خواطر بیلدیرگنلر. بو توغریده نسایی-ولادی شفاکاری سونیتا بهرامنینگ ایتیشیچه: «مملکتیمیزده عیاللرنینگ بیلیش سطحی قویی دیر و اولردن کوپ قطاری بوتوغریده هیچ آگاهیلیکلری یوق که بچهدان سرطانی اورته گه کیلیشیگه سبب بولهدی.»
اسلام امیرلیگی ساغلیقنی سقلش وزیرلیگیده مسئوللرنینگ ایتیشلریچه، افغانستان ده سرطان کسللیگیگه چلینگنلردن بیللی بیر رقم یوق. مذکور وزیرلیک سوزلاوچیسی شرافت زمان امرخیلنینگ ایتیشیچه، کیلهجکده افغانستاننینگ بیش زونیده سرطان کسللیگیگه مخصوص کسلخانهلر توزهتیلیشی و شونینگدیک کابل ده ۲۰۰ اورینلی بیر کسلخانه قوریلیشیگه قرار آلینگن. «مملکت بیش زونیده ۵۰ اورینلی کسلخانه و کابل ده ۲۰۰ اورینلی کسلخانه توزهتیلگنیده، قیینچیلیکلرنی بیراز حل قیلهدی. مرکزی کسلخانهگه نیاز بولگن رادیوتراپی، کیموتراپی و خدماتی خذمتلر، یرهتیلهدی و حاضر ایسه ایچکی بولیم، تشخیص قیلووچی، جراحی و کیموتراپی خذمتلری کورسهتیلیشیگه ایگهمیز.»
خلقارا ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی گزارشی اساسیده، افغانستان ده اولیشدن ۴۳ فایزی یورهک، شکر، سرطان و اوپکه قیینچیلیکلری طفیلی اورته گه کیلهدی. شونینگدیک خلقارا ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی گزارشیده کیلیشیچه، ۲۰۳۰-ییلگچه افغانستان ده بو کسللیکلرنینگ ۶۰ فایز کوپهیشی ممکن.
