عیاللرنینگ ادارهلر و باشقه ایش تورلریده بندلیگی کېسکین کمهیگن بیر پیتده، سلاموطندار تدقیقاتلری شونی کورستهدی کی، افغانستاندهگی عیاللر تینگ نارسمی اقتصادیات یرهتماقدهلر؛ بو اقتصادیات کوچهلرده، اویلرده، کیچیک گالریلرده و حتا مجازی میدانده شکللنیب، کونسهیین کېنگهیب بارماقده.
اوشبو گزارشده عیاللرنینگ ینگی اقتصادی ترماقلری ۱۳ ولایتیده اورگهنیلگن و ۱۶ عیال بیلن صحبت اوتکزیلگن. اوشبو عیاللردن ۱۰ نفری ایشلب چیقریش کمپنیهلری، اوی شرایطیدهگی کیچیک بازارلر و تعمیرلش همده صورت گه آلیش دکانلری آرقهلی اقتصادی ترماق یرهتگن، ۳ نفری صناعت ساحهسیده، ېنه ۳ نفری اېسه آنلاین تجارت ساحهسیده اقتصادی ترماقلرنی شکللنتیرگن.
گزارش نتیجهلری شونی کورستهدی کی اوشبو عیاللر بو ترماقلرده فقط درآمد تاپیش بیلن چېکلنمهی، اقتصادیات آرقهلی اۉز اجتماعی موقعینی قیته بیلگیلشگه اینتیلماقده. شو بیلن بیرگه، کوپلب تشبثلر خلقارا تشکیلاتلر یا که حکومتنینگ توغریدن-توغری قۉللب-قوتلشی بولمهگن حالده، فقط کیچیک سرمایهلر و اجتماعی بیردملیک آرقهلی شکللنگن.
اوچ ییل اول مزارشریف شهریده بیر گروه فعال عیاللر تشبثی بیلن، «خدیجهالکبرا» سودا مرکزی تشکیل اېتیلدی؛ وقت اوتیشی بیلن حاضر بو سودا مرکزیده اونلب عیاللر ولایتدهگی عیاللرنینگ قول محنتی محصولاتلرینی ساتیش بیلن شغللنماقده.
اوشبو سودا مرکزی مسئولی پشتنه افغان، سلاموطندار بیلن صحبتده ایتیشیچه، بو سودا مرکزی تشکیل ایتیشنینگ مقصدی بلخدهگی عیاللر اوچون اقتصادی و سودا فعالیتینی رواجلنتیریش دیر. او شوندهی دیېدی: «بیزنینگ مقصدیمیز عیاللر اوچون خوفسیز و قولهی ایش محیطینی یرهتیش اېدی. بوگون خورسندمیز که، کوپلب عیاللر بو ییرده تجارت ایگهسی بولیشدی. و اولرنینگ محصولاتلری حتا مملکت تشقریسیگه هم یېتیب بارماقده.»
شو بیلن بیرگه، بامیانلیک بینظیر ابراهیمی، شخصی سرمایه بیلن و هېچ قندهی قۉللب-قوتلشسیز «دشت عیساخان» عایلهوی باغینی اجاره گه آلگن و اوشبو اقتصادی ترماقنی تشکیل ایتیش آرقهلی تورلی سودا و ایشلب چیقریش ساحهلریده ۲۰ نفر عیال اوچون ایش امکانیتینی یرهتگن.
اونینگ ایتیشیچه، اوشبو باغنی هر ییلی ۱۰۲ مینگ افغانیگه اجاره گه آلگن و باشلنغیچ ۱۲۰ مینگ افغانی سرمایه بیلن فعالیتینی باشلهگن. اونگه کوره: «بو باغ عیاللر اوچون قوریلگن و عیاللر اوچون خوفسیز جای دیر. مین عیاللر و اۉزیم اوچون ایش یرهتماقچی اېدیم؛ حاضر ایش امکانیتی جوده چېکلنگن، فقط عیاللر سودا ساحهسیده فعالیت یوریته آلهدی. بامیاندهگی تشکیلاتلر هم اعتبارلرینی عینن شو ساحهلر گه قرهتیشگن. اول عیاللر فعالیت یوریتگن ساحهلر حاضر جوده چېکلنگن.»
یسنا عظیمی، کوپ قیزیقیش بیلن هرات بیلیم یورتی هنرهای زیبا فاکولتهسینی تنلهگن، بیراق تعلیمدهگی چېکلاولر سببلی اوقیشینی دوام اېتیره آلمهگن. اونینگ ایتیشیچه، بو توسیق اونگه و تینگداشلری اوچون ینگی یولنینگ باشلنیشی بولدی؛ اولر صناعت گروهینی تشکیل قیلیب، قیزلرنینگ ایجادی استعدادلرینی مستقل صناعت گالری شکلیده رواجلنتیریش امکانینی یرهتدیلر.
اونگه کوره، بوگون اوشبو گالریده تورلی یاش و مهارت درجهسیدهگی تخمیناً ۲۵-۳۰ قیز بیرلشیب، اقتصادی فعالیتده اۉز اولوشینی قوشماقده. یسنا عظیمی شوندهی دیېدی: «رساملیک قیلهدیگن قیز صفتیده، دستلب هېچ کیمدن مالیهوی یاردم آلینمهیدی؛ بعضی عایلهلر یاردم بیریشی ممکن، لېکن اکثریت عایلهلر بونی قیله آلمهیدی چونکه حتا کیچیک چوتکه هم قیمت گه توشهدی. بیزنینگ گروهده شوندهی قیزلر بار کی، اولر مالیهوی و معنوی قۉللب-قوتلش بیریلسه، عجایب رساملر بولیشهدی؛ اما کوپلب عایلهلرده بوندهی امکانیت یوق.»
اوشبو عیاللر اقتصادی ترماقلرنی یرهتگن بیر پیتده، خلقارا محنت تشکیلاتی گزارشی گه کوره، حکومت باشقرووینینگ قیته تیکلنیشیدن کېین عیاللرنینگ محنتی کېنگ کولمده کمهیگن و حاضرده کوپچیلیک عیاللر اویلرده ایش بیلن شغللنماقده.
شو بیلن بیرگه، بلخ یشاوچیسی ۲۵ یاشر آمنه، تکنالوژی ساحهسیده فعالیت یوریتهیاتگن بیر نیچه عیاللرنینگ ویدیولرینی کوریب، الهاملندی و موبایل تلفون همده کمپیوتر تعمیری ساحهسیده ایش باشلهدی. بیراق، بو یول آسان بولمهدی، قیز صفتیده او اجتماعی، مدنی و تخنیک جهتدن کوپلب قیینچیلیکلر گه دوچ کیلدی. اونینگ اېنگ کتته خواطرلریدن بیری عیاللر بازاریگه کیریش امکانینینگ چېکلنیشی دیر.
اونینگ ایتیشیچه: «اگر بو بازار یاپیلسه، مین اېندی ایشلهی آلمهی من. مینینگ یگانه امیدیم شو کیچیک جای دیر، اگر مینگه ستندرد اوسکونهلر تقدیم ایتیلسه، آیی گه ۵۰ مینگ افغانیگچه درآمد آلیشیم ممکن.»
شو بیلن بیرگه، آنلاین سودا بیلن شغللنوچی بیر قطار فعال عیاللر مالیهوی و عنعنوی قۉللب-قوتلشنینگ یوقلیگی،خلقارا بازارلر گه کیریش امکانینینگ چېکلنگنلیگی و تعلیم دستورلرینینگ یېترلی اېمسلیگی کبی قیینچیلیکلر گه دوچ کیلهیاتگن بولسهده، اولر اقتصادی ساحهده فعالیتلرینی دوام اېتیرماقدهلر.
فاریابده کسمیتیک محصولاتلرنی آنلاین آلیب-ساتیش بیلن شغللنووچی فعال عیاللردن بیری نفیسه رئوفی گه کوره، بانکلر عیاللر گه آسانلیک بیلن قرض بیرمهیدی و تعلیم همده منبعلر یېتیشمسلیگی بو عیاللر اوچون جدی معمالرنی کیلتیریب چیقرماقده.
اونینگ کوپهیتیریشیچه: «عیاللرنینگ آنلاین ایشلریدهگی اقتصادی و سرمایه یاتقیزیش قیینچیلیکلری حقیده ایتگنده، کوپلب عیاللر بو ایشگه قیزیقیش بیلدیرهدی و انترنت آرقهلی اۉز تجارتلرینی باشلهیدیلر؛ چونکه تشقریگه چیقیش آسان اېمس و بو اېنگ یخشی یول حسابلنهدی.»
شو بیلن بیرگه، بیرقطار اقتصاد شناسلر عیاللرنینگ یلپی ایچکی محصولاتدهگی رولینی مهم دیب حسابلهیدی و اولرنینگ اقتصادی ساحهلرده اشتراکینی آشیریش گه اورغو بیریشهدی. اولر گه کوره، عیاللر اقتصادی ترماقلرنی یرهتیش و رواجلنتیریش آرقهلی بازار اقتصادیاتیده سیزیلرلی رول اوینهشی ممکن.
اقتصاد شناس محمدعیسا مبارزنینگ ایتیشیچه: «عیاللر چاروهچیلیک و زراعت ساحهلریده فعال. مملکتیمیز اقتصادیاتی عیاللرنینگ فعالیتیگه تیهنگن؛ صناعت ساحهسیده ایشلهیاتگن عیاللر اولوشی ۹۰-۱۰۰ فایزنی تشکیل قیلهدی. بعضی اوزاق حدودلرده تعلیم امکانیتی موجود بولمسه هم، عیاللر عایلهلر بیلن همکارلیک قیلهدی و فرزندلری اوچون اوی-جای تیارلشده اشتراک اېتهدی.»
باشقه تاماندن، صناعت و سودا وزیرلیگی مسئوللری، عیاللرنینگ قۉللب-قوتلش و اولر گه سرمایه یاتقیزیش امکانیتینی یرهتیش حقیده خبر بیرهدیلر. اوشبو وزیرلیک سۉزلاوچیسی آخوندزاده عبدالسلام جواد سلاموطندار بیلن صحبتده شوندهی دیېدی: «همهنینگ خبری بار افغانستانده مینگلب عیاللر تورلی صناعت و سرمایه یاتقیزیش ساحهلریده فعالیت یوریتماقده. اولرنینگ سرمایه یاتقیزیشلرینی رواجلنتیریش مقصدیده برچه اوتکزیلهدیگن کورگزمهلرده اولر گه سیزیلرلی اولوش اجرهتیلهدی؛ شو آرقهلی اولرمحصولاتلرینی یخشی ریکلام قیلیش و اۉز تجارتلرینی دوام ایتیریش امکانیگه ایگه بولهدی.»
شو بیلن بیرگه، اسلام امیرلیگی سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد، سلاموطندار بیلن صحبتده مملکتده عیاللرنینگ برچه حقوقلری اسلام قاعدهلریگه موافق تأمینلنگن و عیاللر اوچون خوفسیز و قولی یشش محیطینی یرهتیش حکومتنینگ دینی مجبوریتلریدن بیری حسابلنیشینی ایتگن.
او شوندهی دیېدی: «عیاللر اوچون سودا ساحهسیده امکانیتلر یرهتیلدی، سۉنگی تورت ییل ایچیده عیاللر گه سودا مرکزلری تشکیل ایتیلدی و اونده مینگلب عیاللر اشتراک اېتدی، یوز مینگلب باشقه عیاللر اوچون ایش امکانیتی یرهتیلدی. عیاللرنینگ اشتراکی ضرور بولگن برچه ساحهلرده اولر خوفسیز و حمایهلنگن محیطده ایشلهیپتی و یشهیپتی.»
خلقارا ایش تشکیلاتی گزارشی گه کوره، افغانستانده عیاللرنینگ بندلیگی میلادی ۲۰۲۱-ییلنینگ ایکینچی چارهگیدن ۲۰۲۲-ییلنینگ تورتینچی چارهگیگچه ۲۵ فایز گه کمهیگن؛ شو وقت آرهلیغیده ایرککلر بندلیگیدهگی کمهیش اېسه اتهگی ۷ فایزنی تشکیل قیلگن. اوشبو بهالشگه کوره، ۱۵-۲۴ یاشدهگی یاشلر آرهسیده ایشسیزلیک هم تخمیناً ۲۵ فایز گه آشگن. شونگه قرهمی، افغان عیاللری استه-سیکین اما ایزچیل روشده بازار اقتصادیاتیده سیزیلرلی اولوش گه ایگه بولیشگه حرکت قیلماقده.
