کیکسه‌لر خلق‌ارا کونی مناسبتی بیلن، مملکتده‌گی ایریم کیکسه‌لر یاشی اولغه‌یب، جسمانی امکانیت‌لری کمه‌یگنیگه قره‌می، اقتصادی قیینچیلیک و دستلبکی احتیاج‌لرینی تأمینلش اوچون حلی هم ایشلشگه مجبور ایکن‌لرینی ایته‌دیلر.
اولر گه کوره، دایمی درآمدلری یوق‌لیگی و کونده‌لیک خره‌جت‌لری کیکسه‌لیک چاغیده دم آلیش امکانیتینی اولردن آلگن.
فضل‌احمد بدخشان ولایتیدن بولگن کیکسه کیشی، ناگران‌لیگی بولگن ایکی فرزندی بارلیگینی ایتیب، یشش و دوالنیش خره‌جت‌لرینی قاپلش گه قوربی ییتمسلیگینی بیلدیره‌دی. او شونده‌ی دییدی: «یاشیم کتته و ایشلشگه قوربیم ییتمه‌یدی. اوی‌ده ایکی ناگران باله‌م بار و اوزیم هم کسل من. پول و درآمدیم یوق، حیات و دوالنیش خره‌جت‌لرینی تأمینلش اوچون باشقه‌لردن قرض آله‌من.»
بغلان ولایتیدن بولگن محمدفاضل‌نینگ ایتیشیچه، یاشی کتته بولیشیگه قره‌می، عایله‌سی‌نینگ صرف-خره‌جت‌لرینی تأمینلش اوچون هنوز دهقانچیلیک بیلن شغللنه‌یاتگنینی معلوم قیله‌دی. اونینگ ایتیشیچه: «احتیاج بولگونچه اوزیمیز ایشلشگه مجبورمیز و دهقانچیلیک بیلن شغللنه‌من؛ ایشلمه‌گن حالده اوزیم و عایله حیاتی اوتمه‌یدی. برچه قیینچیلیک‌لر گه قره‌مسدن انده-سنده باشقه‌لردن قرض آلیشگه مجبور بوله‌من.»
میرخیل، قندوز ولایتی یشاوچیسی، یاشی اولغه‌یگنیگه قره‌می هنوز ایشلشگه مجبور ایکنینی و کونده‌لیک حیات خره‌جت‌لرنی قاپلش اوچون ییترلی درآمدی یوق‌لیگینی بیلدیره‌دی. او شونده‌ی دییدی: «دهقانچیلیک مصرفی جوده کوپ؛ کود و تراکتور نرخی یوقاری. ییردن آله‌دیگن محصولات پولی، قیته اوشبو ییر گه صرفلنه‌دی و بیز گه هیچ نرسه قالمه‌یدی. بو ایشنی قیلمه‌گن حالده هم باشقه چاره یوق.»
شو بیلن بیرگه، جمعیت‌شناس شعیب احمدی‌نینگ فکریچه، کیکسه‌لیک دوریده ایشلش جسمانی و روحی باسیمنی آشیریشی ممکن. اگر ایش اولرنینگ جسمانی امکانیت‌لریگه ماس کیلمسه، کیکسه‌لرنینگ سلامت‌لیگینی تهدید قیلیشی ممکن.
کیکسه‌لر خلق‌ارا کونی میلادی ۱۹۹۰-ییلده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی عمومی ییغیلیشی‌ده بیلگی‌لنگن بولیب، اونینگ مقصدی کیکسه‌لرنینگ حقوقی، فراوانلیگی و احتیاج‌لریگه اعتبار قره‌تیش دیر.
