یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۲۵ جوان در ۱۱ ولایت افغانستان، نشان میدهد که بیشتر آنان پس از سرمایهگذاری در پلتفرمهای آنلاین و شرکتهای بازاریابی شبکهای، بخشی یا تمام سرمایهی خود را از دست داده اند؛ بدون این که به سودی که وعده داده شده بود، دست یابند.
بازاریابی شبکهای یا «نتورک مارکتینگ» نوعی فعالیت بازرگانی است که در آن افراد افزون بر فروش کالا، از جذب اعضای جدید نیز درآمد کسب میکنند. با این حال، شماری از آگاهان میگویند که برخی از این برنامهها بیشتر بر جذب افراد و سرمایه تمرکز دارند تا فروش واقعی محصولات؛ موضوعی که به دلیل نبود شفافیت و نظارت، خطر ازدسترفتن سرمایه را افزایش داده است.
در این گزارش با ۲۵ جوان، شامل ۱۷ مرد و هشت زن از کابل، کنر، کاپیسا، کندز، بادغیس، بغلان، فاریاب، هرات، هلمند، جوزجان و پنجشیر، گفتوگو شده است. از میان آنان، ۱۶ تن در پلتفرمهای سرمایهگذاری آنلاین مانند «یونیک فایننس»، «AgiGPT-QT4» و «گولدبیس» سرمایهگذاری کرده و نُه تن دیگر در شرکتهای بازاریابی شبکهای مانند «پنبهریز» و «لدورا» فعالیت داشته اند.
یافتهها، نشان میدهد که میزان سرمایهگذاری این افراد از ۲۰ هزار افغانی تا یک هزار و ۷۰۰ دالر امریکایی بوده است. گفتوگوشوندگان میگویند که نبود فروش، ناتوانی در جذب افراد جدید و ساختار نامشخص این برنامهها، از مهمترین دلیلهای زیان مالی و نرسیدن به سود بوده است.
دامهای اعتماد و وعدهی درآمد سریع
زهرهی ۳۴ساله از هرات که به دلیل مشکلات اقتصادی و وعدهی درآمد سریع، وارد این فعالیت شده است، میگوید: «دلیل اصلی ورودم مشکلات اقتصادی بود. گفته میشد این کار درآمد سریع دارد و میتوان از خانه بدون رفتن به بیرون به عاید رسید. چون متأهلم و مسئولیتهای خانه را به دوش دارم، این نوع کار برایم مناسب به نظر میرسید.»
شیرشاه ۳۰ساله از کنر، نیز میگوید که به امید تغییر وضعیت اقتصادی و رسیدن به درآمد بیشتر وارد این فعالیت شده؛ اما در نهایت با زیان مالی روبهرو شده است. او، میگوید: «میخواستم در زمان کم درآمد بیشتری داشته باشم و زندگیام تغییر کند؛ اما بعد فهمیدم اشتباه کردهام.»
احمدرشاد ۳۰ساله از جوزجان که به تشویق یکی از نزدیکانش یک هزار و ۷۰۰ دالر در یک پلتفرم آنلاین سرمایهگذاری کرده، پس از مدت کوتاهی تمام سرمایهی خود را از دست داده است. او، میافزاید: «پسر کاکایم که در بلجیم زندگی میکند، مرا تشویق کرد و گفت اگر در این سایت پول بگذاری، ماهانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ دالر سود میگیری. من هم به اعتماد او سرمایهگذاری کردم؛ اما بعد از یک ماه تمام پولم مسدود و شرکت ناپدید شد.»
عنایتالله ۳۲ساله از پنجشیر که پس از یک سال فعالیت در یکی از شرکتهای بازاریابی شبکهای، به دلیل نبود موفقیت در فروش و تشکیل تیم کاری، کار را رها کرده است، میگوید: «به تشویق یکی از دوستانم وارد این کار شدم. پیش از شروع، برایم سمینارهای آنلاین دادند؛ اما [چون] محصولات گران بود و نتوانستم شبکهسازی کنم یا در فروش موفق شوم، در نهایت به جای سود، زیان کردم.»
چالش نبود تضمینهای حقوقی
۱۶ تن از جوانان گفتوگوشده که در برنامههای بازاریابی شبکهای و سرمایهگذاری آنلاین فعالیت کرده اند، یکی از دلیلهای ازدسترفتن سرمایههای شان را نبود قراردادهای رسمی و ضمانتهای حقوقی میدانند. آنان، به دلیل نبود نشانی مشخص و پاسخگونبودن مسئولان این برنامهها، نتوانسته اند سرمایههای ازدسترفتهی شان را پیگیری کنند و برگردانند.
احمد ۲۸ساله از هرات، میگوید: «تلاش کردم بخشی از پولم را پس بگیرم، اما موفق نشدم؛ چون هیچ قرارداد رسمی وجود نداشت و مدرک محکمی هم در دست نداشتم.»
میرویس ۲۵ساله از بادغیس، نیز میگوید: «مسئولان برنامه را نمیشناختیم. فقط یک صفحهی پیامرسان وجود داشت که پاسخ نمیداد؛ فکر میکنم ربات بود. هیچ سند رسمی نداشتیم و نتوانستیم کاری انجام دهیم.»
شرکتها چه میگویند؟
در مقابل، برخی شرکتهای فعال در این حوزه میگویند که فعالیتهای شان قانونی و ثبتشده است و بخشی از درآمد افراد نیز از طریق فروش واقعی محصولات به دست میآید.
عبدالبصیر غفوری، مسئول یکی از نمایندگیهای شرکت «پنبهریز» در کابل، میگوید که فعالیت این شرکت رسمی و دارای جواز است. او، میافزاید: «ما در دو بخش فعالیت میکنیم؛ فروش محصولات و تیمسازی. فروش، درآمد فعال است و تیمسازی درآمد غیرفعال. به افراد معلومات داده میشود و اگر محصولی فروخته نشود، خود شان میتوانند از آن استفاده کنند.»
بیکاری و تبلیغات؛ دو عامل اصلی جذب جوانان
کارشناسان مسائل اقتصادی، میگویند که افزایش میزان بیکاری، محدودبودن فرصتهای شغلی و تبلیغات گسترده در شبکههای اجتماعی، از مهمترین عاملهای گرایش جوانان به این گونه فعالیتها است.
شاکر یعقوبی و ایرج فقیری، دو کارشناس اقتصادی، میگویند که برای پیشگیری از زیانهای مالی جوانان، ایجاد فرصتهای کاری، پشتیبانی از کارآفرینیهای کوچک و وضع قوانین شفاف، ضروری است.
به باور آنان، حکومت و نهادهای مسئول باید روی ایجاد فرصتهای شغلی واقعی، پشتیبانی از کارآفرینیهای کوچک، آموزش مهارتهای فنی و حرفهای و دسترسی به منابع مالی تمرکز کنند. همچنان، آگاهیدهی عمومی در بارهی خطرهای سیستمهای هرمی و نظارت بر فعالیتهای بازرگانی، اهمیت جدی دارد.
این دو کارشناس، میافزایند که بسیاری از افراد به دلیل نبود ثبات اقتصادی و نداشتن دانش کافی در بارهی معاملات دیجیتال، در آغاز ممکن است سود اندکی به دست بیاورند؛ اما در ادامه با زیانهای سنگین روبهرو میشوند.
از فشارهای اقتصادی تا افتادن در دام هیجانهای تبلیغاتی
کارشناسان مسائل اجتماعی، نیز باورمند اند که فشارهای اقتصادی، بیکاری و مشکلات خانوادگی، سبب شده است بسیاری از جوانان به فعالیتهای شبکهای رو بیاورند.
شعیب احمدی، کارشناس مسائل اجتماعی، میگوید: «فشارهای اقتصادی و مشکلات خانوادگی سبب میشود جوانان به این کارها رو بیاورند. تبلیغات فریبنده و روایتهای موفقیتآمیز دیگران نیز آنان را تشویق میکند.»
روانشناسان، نیز میگویند که جذب جوانان به وعدههای «درآمد سریع» بیشتر یک پدیدهی روانشناختی است تا اقتصادی؛ زیرا این سیستمها بر هیجان و خطاهای ذهنی افراد تکیه دارند.
نصرتالله فروتن، روانشناس، میگوید: «پس از شکست، افراد با مشکلات روانی جدی مانند کاهش عزت نفس، اضطراب مالی، احساس شرم و انزوا روبهرو میشوند؛ به ویژه اگر دیگران را نیز وارد این برنامهها کرده باشند.»
سلاموطندار تلاش کرد در این گزارش دیدگاه وزارت صنعت و تجارت امارت اسلامی و نیز وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی را، در بارهی فعالیت شرکتهای بازاریابی شبکهای و پلتفرمهای آنلاین داشته باشد؛ اما با وجود پیگیریهای مکرر تا زمان پخش این گزارش، پاسخی از سوی این نهادها ارائه نشد.
با این حال، آگاهان هشدار میدهند که نبود نظارت مؤثر، ضعف آگاهی عمومی و تبلیغات گسترده در فضای مجازی، زمینهی گسترش این گونه فعالیتهای پرریسک را فراهم کرده؛ موضوعی که به باور آنان، نیازمند توجه جدی نهادهای مسئول و تدوین چهارچوبهای مشخص نظارتی است.
