با این که از نگاه عرف و شریعت، تأمین آب آشامیدنی سالم از مسئولیتهای مردان خانواده دانسته میشود، واقعیت زندگی در شماری از روستاهای افغانستان نشان میدهد که این مسئولیت در عمل بیشتر بر دوش زنان است. زنان، میگویند که مردان به دلیل اشتغال به کارهای بیرون از خانه، نقش کمتری در تهیهی آب دارند و همین موضوع سبب شده است که آوردن آب به بخشی از مسئولیت روزمرهی زنان تبدیل شود.
یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۲۵ زن در هفت ولایت نشان میدهد که بسیاری از آنان روزانه میان ۲۰ دقیقه تا یک ساعت از وقت خود را صرف تهیهی آب آشامیدنی میکنند؛ زمانی که در برخی روستاها به ویژه در تابستان، بیشتر نیز میشود. شماری از این زنان، میگویند که صرف زمان طولانی برای آوردن آب، آنان را از انجام دیگر کارهای خانه و گاهی نیز از ادامهی آموزش بازمیدارد.
از میان ۲۵ زن گفتوگوشده، ۲۰ تن گفته اند که خود یا خواهران شان مسئول اصلی تأمین آب آشامیدنی خانواده هستند و پنج تن دیگر گفته اند که تنها در نبود مردان خانه این مسئولیت را برعهده میگیرند. تمامی این زنان خواستار ایجاد شبکههای آبرسانی و حفر چاههای عمیق در روستاهای شان شده اند.
ماهبیبی ۲۷ساله، باشندهی ولسوالی پشتونکوت فاریاب، میگوید که فاصلهی منبع آب تا خانهی آنان حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه است و روزانه دو بار برای آوردن آب از خانه بیرون میرود. «بیشتر من مسئول آوردن آب هستم. در این کار با مشکلهایی مانند سنگینی آب، خستگی و کمبود وسایل مناسب روبهرو هستم. کمبود آب بر زندگی ما تأثیر زیادی دارد و انجام کارهای خانه را دشوار میکند.»
خوشلقا امینی، باشندهی شهر فیروزکوه، مرکز غور، نیز میگوید که آوردن آب از مسیرهای طولانی در گرمای تابستان و سرمای زمستان، از دشوارترین بخشهای زندگی روزمرهی آنان است. «اکثراً مسئول آبآوردن، زنان و کودکان هستند. در راههای طولانی خستگی، گرمی و سردی هوا را تحمل میکنند. در زمستان برف زیاد است و در تابستان گرمی و گردوخاک. گاهی برای تهیهی آب به مناطق دورتر میرویم که تا هشت کیلومتر فاصله دارد.»
تأمین آب؛ مانعی در برابر آموزش
شماری از زنان، میگویند که مسئولیت تهیهی آب، زمان زیادی از آنان میگیرد و فرصت آموزش را نیز از آنان میگیرد. معصومه، باشندهی بادغیس، میگوید که به دلیل صرف وقت زیاد برای آوردن آب از فاصلههای دور، گاهی از درس و آموزش باز میماند. «در تابستان چاه ما خشک شده بود و مجبور شدیم از جای دورتر آب بیاوریم. این مسئولیت بیشتر بر دوش من و خواهرانم است. وقتی برای آوردن آب میرویم، تا برگردیم از درس و مدرسه میمانیم.»
آب غیرصحی و مسیرهای دشوار
شماری دیگر از زنان، از کیفیت پایین و غیربهداشتیبودن آب آشامیدنی در روستاهای شان نیز شکایت دارند. شبوی ۳۱ساله، از ولسوالی شیگل کنر، میگوید که استفادهی مشترک دهها خانواده از یک چاه، هم دسترسی به آب را دشوار کرده و هم کیفیت آن را کاهش داده است. «منبع آب حدود ۲۰ دقیقه از ما فاصله دارد و این مسیر به ویژه برای زنان و کودکان، بسیار دشوار است. راه هموار نیست؛ برخی قسمتها سنگلاخ، سربالایی و سراشیبی است که انتقال آب را سختتر میکند. روزانه حدود سه بار برای آوردن آب میرویم و بیشتر این مسئولیت بر دوش من و دخترانم است.»
به گفتهی زنان گفتوگوشده، آنان هر روز ناچار اند برای تهیهی آب مسافتهای طولانی را طی کنند؛ وضعیتی که فشار جسمی و روانی قابل توجهی بر آنان وارد میکند. روبینا، باشندهی ولسوالی امامصاحب کندز، میگوید که به دلیل دوری محل توزیع آب، خانواده ناچار است آب را با کراچی انتقال دهد و در نبود مردان، زنان این مسئولیت را انجام میدهند. «جایی که تانکر آب میآید، ۱۵ دقیقه از ما دور است. سرک نزدیک خانه نیست. از همان جا با کراچی آب میآوریم. گاهی خود ما و اگر مردهای خانه باشند، گاهی مردها میآورند. آوردن آب تا خانه، چه با دست و چه با کراچی، برای ما سخت و خستهکننده است.»
عایشهگل از فاریاب، نیز میگوید که فاصلهی منبع آب تا خانهی آنان گاهی به یک تا یکونیم ساعت میرسد. «گاهی روزانه سه بار و گاهی چهار بار برای آوردن آب میرویم. یک وقت خودم یا خواهرم و یک وقت مادرم میرود. راهها خراب است و باعث کمردرد، پادرد و دستدرد ما میشود.»
آسیهی ۲۸ساله از یفتل بدخشان، میگوید که خانوادهی آنان برای انتقال آب از مرکب استفاده میکند. «روزانه سه بار با مرکب برای آوردن آب میرویم. بیشتر خواهرهای خُردم مسئول آوردن آب هستند؛ چون برادرانم مصروف کشت و زراعت اند و راه هم دور است.»
دیدگاه جامعهشناسان و عالمان دین
جامعهشناسان، میگویند که سپردن کارهای شاق به زنان، فرصت رسیدگی به خانواده، آموزش و ایفای نقشهای اجتماعی را از آنان میگیرد. عبدالله ریحان، جامعهشناس، میگوید: «در بسیاری از ولایتها زنان کارهای شاق انجام میدهند؛ نه تنها در آوردن آب، بل در کارهای زراعت نیز سهم دارند. ما در برخی موضوعها حساسیت زیادی نشان میدهیم؛ اما در برابر کارهای سنگینی که زنان انجام میدهند، بیتفاوت هستیم، در حالی که نباید زنان مجبور به انجام کارهای شاق شوند.»
عالمان دین، نیز به این باور اند که کمبود آگاهی از آموزههای اسلامی در برخی خانوادهها سبب شده است که کارهای سنگین از جمله آوردن آب از مسیرهای طولانی، بر دوش زنان گذاشته شود. حسیبالله حنفی، عالم دین، میگوید: «اسلام نفقهی زن را بر مرد واجب ساخته است؛ اما بسیاری از مردم آگاهی کافی از احکام دین ندارند و کارهای شاق را بر دوش زنان میگذارند. زنان نیز از روی ناچاری این مسئولیتها را انجام میدهند.»
برنامههای وزارت احیا و انکشاف دهات
در همین حال، وزارت احیا و انکشاف دهات، میگوید که برای گسترش دسترسی مردم به آب آشامیدنی، در ۳۱ ولایت کشور ۲۹۰ شبکهی آبرسانی ایجاد کرده است. محمدرسول عقاب، رییس اطلاعات و آگاهی عامهی این وزارت، میگوید: «وزارت احیا و انکشاف دهات در ۳۱ ولایت، با هزینهی یک میلیارد و ۲۱۶ میلیون و ۲۸۸ هزار و ۴۴ افغانی، ۲۹۰ شبکهی آبرسانی را تطبیق کرده که زمینهی دسترسی نزدیک به ۶۰۰ هزار تن به آب آشامیدنی را فراهم کرده است.»
دسترسی به آب آشامیدنی سالم، یکی از ابتداییترین نیازهای هر خانواده است؛ اما برای بسیاری از زنان روستایی افغانستان، تأمین این نیاز همچنان با ساعتها پیادهروی، حمل بارهای سنگین و عبور از مسیرهای دشوار همراه است. یافتههای این گزارش، نشان میدهد که با وجود این که عرف و آموزههای دینی، تأمین نیازهای اساسی خانواده از جمله آب را از مسئولیتهای مردان میدانند، در بسیاری از روستاهای افغانستان این بار در عمل بر دوش زنان قرار دارد؛ مسئولیتی که افزون بر فشارهای جسمی، فرصت آموزش، استراحت و مشارکت اجتماعی آنان را نیز محدود کرده است.
