یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با 35 زن در 10 ولایت افغانستان (کاپیسا، بدخشان، کابل، دایکندی، سمنگان، سرپل، فاریاب، غور، کندز و بادغیس) نشان میدهد که برنامههای صحی رسانهها، آگاهی زنان را در بارهی مسائل بهداشتی افزایش داده و به بهبود رفتارهای آنان در برابر مسائل انجامیده است. بر بنیاد این یافتهها، همهی زنان گفتوگوشونده، رسانهها را در افزایش آگاهی صحی خود مؤثر دانسته اند.
این زنان، میگویند که پس از دنبالکردن برنامههای صحی رسانهها بیشتر از آب آشامیدنی صحی استفاده میکنند، در صورت بیماری زودتر به پزشک مراجعه میکنند، به تغذیهی سالم توجه بیشتری دارند و توصیههای صحی را بیشتر رعایت میکنند.
از میان 35 زن گفتوگوشونده ، 16 تن از طریق رادیو، هفت تن از طریق تلویزیون و 12 تن از طریق شبکههای اجتماعی معلومات صحی دریافت میکنند.
ارمغان نوری 30ساله و شکیلای 28ساله از سمنگان، میگویند که معلومات بهداشتی را بیشتر از رادیو و تلویزیون دریافت میکنند.
ارمغان، میافزاید: «بیشتر معلومات صحی را از تلویزیون، رادیو و گاهی از فیسبوک میگیرم؛ چون در خانهی ما همیشه اینترنت قوی نیست، بیشتر به برنامههای تلویزیونی و رادیویی توجه میکنم.»
شکیلا، نیز میافزاید: «رسانههایی که استفاده میکنم، رسانههای اجتماعی، تلویزیون و رادیو است مخصوصاً رادیو؛ چون تقریباً در هر نقطه قابل دسترس است.»
فاطمه سروش 25ساله از دایکندی، میگوید: «برنامههایی که در بارهی تغذیهی زنان باردار، مراقبت از کودکان مبتلا به سوءتغذیه، مراجعه به شفاخانه و استفادهنکردن از دوا بدون مشورهی داکتر/پزشک معلومات میدهند، برای ما بسیار مفید بوده و باعث شده که بیشتر به صحت خود و خانواده توجه کنم.»
شکوفه احمدی 26ساله از بغلان، نیز میگوید: «از مفیدترین برنامههایی که دیدهام، در بارهی صحت زنان و کمخونی بود. داکتر توضیح داد که خستگی دوامدار، سرگیجه و ضعف بدن میتواند نشانهی کمخونی باشد. من که همین مشکل را داشتم، بعد از دیدن برنامه به کلینیک مراجعه کردم، داکتر گفت واقعاً کمخونی دارم. بعد از تداوی و استفاده از دواها وضعیتم بهتر شد.»
برنامههای صحی زنان را به رفتارهای سالمتر تشویق کرده است
تغییر مثبت در رفتار، از یافتهی دیگر این گزارش است. زنان گفتوگوشونده پس از شنیدن برنامههای صحی، در هنگام بروز مشکل زودتر به پزشک مراجعه میکنند، به تغذیهی سالم کودکان توجه دارند و مراقبتهای دوران بارداری و واکسین کودکان را به موقع انجام میدهند.
مرضیه حسینی 30ساله، آموزگار، میگوید: «حالا به نظافت و استفاده از آب پاک بیشتر توجه میکنم. در صورت مریضی زودتر به داکتر مراجعه میکنم. یک بار بعد از شنیدن برنامهای در بارهی فشار خون، مادرم را به کلینیک بردیم، مشکلش زود تشخیص شد.»
حسنا محمدی 26ساله، از دانشآموختگان رشتهی قابلگی در غور، میگوید: «فعلاً به معاینههای منظم و استفاده از توصیههای صحی توجه میکنم. چندین بار برای مشورهی صحی و معاینه مراجعه کردهام و نتیجه خوب بوده است.»
اصطلاحهای پیچیدهی طبی؛ مانعی در فهم پیامهای صحی
از سوی دیگر، با این که برنامههای صحی رسانهها برای برخی از این زنان قابل فهم بوده، شماری دیگر میگویند که دانستن برخی اصطلاحهای طبی برای شان دشوار است.
شکیلا احمدی 30ساله، آموزگار در بادغیس، میگوید: «زیادی از برنامههای صحی به زبان ساده و قابل فهم تهیه میشوند و مردم به آسانی میتوانند از آن استفاده کنند.»
شهناز رحیمی 23ساله از ننگرهار، نیز میگوید: «گاهی در برنامهها از واژههای انگلیسی استفاده میشود. انتظار ما این است که تا حد امکان دقت شود و برنامهها با زبانی سادهتر و قابل فهمتر ارائه شوند.»
با این حال، سازمان جهانی بهداشت، تأکید کرده است که دولتها، رسانهها، نهادهای مدنی و ارائهدهندگان خدمات صحی مسئول اند تا اطلاعات صحی قابل اعتماد را به شکلی ارائه کنند که برای همهی افراد قابل فهم و قابل استفاده باشد.
البته اعتماد زنان گفتوگوشونده به آگهیهای بهداشتی رسانهها، یکسان نیست. شماری از زنان به این آگهیها اعتماد دارند و شماری دیگر برای اطمینان از درستی آن، از پزشکان نظر میخواهند.
سلسله قریشی 24ساله، میگوید: «تا جایی اعتماد دارم، اما در عین زمان معلومات را با داکتر/پزشک هم شریک میکنم که آیا این موردی که از رسانه نشر شده، درست است یا نه؟ این کار را انجام بدهم یا خیر؟»
نوریه احمدی 27ساله از هرات، میگوید که برای درک بهتر محتوای صحی باید از بهکارگیری اصطلاحهای پیچیدهی طبی خودداری شود. «بسیاری از مردم ممکن با اصطلاحهای پزشکی آشنا نباشند و موضوع را درک نکنند. باید سادهسازی و معادل فارسی یا پشتوی آن تهیه شود تا موضوع برای مخاطب عادی و قابل درک باشد.»
کارشناسان: برنامههای صحی باید ساده، علمی و متناسب با نیاز مردم باشد
در همین حال، کارشناسان حوزهی صحت، میگویند که رسانهها در افزایش آگاهی صحی شهروندان نقش مهمی دارند و باید برنامههای صحی با زبانی ساده، قابل فهم و متناسب با نیازهای واقعی مردم تهیه شوند. محمدخالد مصمم، کارشناس حوزهی صحت، میگوید: «رسانهها باید برنامههای صحی را بر بنیاد نیازهای واقعی مردم به ویژه زنان، تهیه کنند و موضوعهایی مانند مراقبتهای قبل، هنگام و بعد از ولادت، تغذیهی سالم، تطبیق واکسین، صحت مادر و طفل، جلوگیری از بیماریهای ساری، حفظالصحهی فردی و صحت روانی به زبان ساده بیان شود.»
فواد آخوندزاده، دیگر کارشناس حوزهی صحت، میگوید که در برنامههای صحی باید از افراد متخصص و مسلکی دعوت شود. «از واژههای ساده و قابل فهم استفاده کنند تا شنونده و بیننده خوبتر درک کند. همچنین، از افراد متخصص و مسلکی دعوت کنند تا در بارهی بیماریهای فصلی و نسایی_ولادی معلومات مفید و عامیانه نشر کنند.»
مسئولان در وزارت صحت عامه، میگویند که برنامههای آگاهیدهی را در مرکز و ولایتها از طریق رسانهها و کارکنان صحی راهاندازی کرده اند که هدف آن بلندبردن سطح آگاهی صحی مادران در بارهی حفظ سلامت خود و کودکان شان است.
شرافتزمان امرخیل، سخنگوی وزارت صحت عامه، میگوید: «وزارت صحت عامه در بخش آگاهیدهی برنامههایی را به خاطر پیشگیری از بیماریها در بخش واکسین، تغذیهی مناسب اطفال و شیردهی اطفال توسط مادران، در مرکز و ولسوالیها عملی کرده است. بعضی سمینارها و برنامههای آگاهیدهی را نیز برگزار میکنیم.»
این در حالی است که دسترسی به اطلاعات معتبر و قابل فهم صحی، از عاملهای مهم در تصمیمگیری آگاهانه در بارهی سلامت افراد است و رسانهها میتوانند با ارائهی محتوای علمی و قابل اعتماد، شهروندان را در پیشگیری از بیماریها، تشخیص به موقع و استفادهی درست از خدمات صحی کمک کند.
