افزایش دما، بی‌نظمی بارندگی‌ها و کم‌بود آب، تقویم سنتی کشت و برداشت را در ننگرهار برهم زده است؛ گندم زودتر از موعد می‌رسد، سبزی‌ها پیش از فصل برداشت آسیب می‌بینند و شماری از زمین‌های کشاورزی به دلیل کم‌آبی از چرخه‌ی کشت بیرون مانده است. در چنین وضعیتی، کشاورزان با چالش‌های فزاینده روبه‌رو اند و کارشناسان بر ضرورت تدوین یک تقویم زراعتی هوش‌مند، متناسب با تغییرات اقلیمی و شرایط هر ولسوالی تأکید می‌کنند.
در دشت‌های حاصل‌خیز ننگرهار، جایی که روزگاری فصل‌ها با نظم نسبی می‌آمدند و کشاورزان تقویم کشت را از پدران شان به ارث می‌بردند، امروز زمان‌بندی‌ها به‌هم خورده است.
پرسش ساده اما حیاتی این است: آیا افزایش دما، تغییر الگوی بارندگی و کاهش دست‌رسی به آب، فصل رشد و زمان کشت و برداشت محصولات را در این ولایت تغییر داده است؟ پاسخ کوتاه و روشن است: بله. این تغییر، نه یک پدیده‌ی گذرا، بل واقعیتی است که زن‌گی هزاران خانواده‌ی کشاورز را شکل می‌دهد.
افزایش دما و کوتاه‌ترشدن فرصت رشد در برخی منطقه‌ها
ننگرهار بخشی از شرق افغانستان است که به دلیل موقعیت جغرافیایی و وابسته‌گی به منابع آب سطحی و زیرزمینی، در برابر تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیری بالایی دارد. ارزیابی مشترک برنامه‌ی جهانی غذا، برنامه‌ی محیط زیست ملل متحد و اداره‌ی ملی حفاظت محیط زیست افغانستان نشان می‌دهد که خلاف بسیاری از بخش‌های کشور که فصل رشد طولانی‌تر شده، در بخش‌هایی از ننگرهار و لغمان این فصل کوتاه‌تر شده است.
نظام‌الله زیار، متخصص محیط زیست و تغییرات اقلیمی، می‌گوید: «بر اساس اطلاعات اقلیمی موجود تا ۲۰۲۵، در ننگرهار روند مشخصی از افزایش درجه‌ی حرارت دیده می‌شود. این افزایش به ویژه در روزهای گرم، به شکل افزایش موج‌های گرما و تبخیر بیشتر مشاهده می‌شود. هوا زودتر گرم می‌شود و سرمای خزان نیز زودتر آغاز می‌گردد، هرچند این الگو هر سال یک‌سان نیست.»
کشاورزان این تغییر را با پوست و استخوان حس می‌کنند. اظهارالدین، کشاورز ۲۲ساله در ننگرهاری، می‌گوید: «در شش سال گذشته تغییرات زیادی در بخش زراعت و اقلیم به وجود آمده است. به دلیل افزایش گرما، فصل گندم ما نسبت به گذشته زودتر می‌رسد. در گذشته گندم را در شمال می‌کاشتیم، اما اکنون به دلیل گرمای زیاد زمان کشت و برداشت تغییر کرده است. گرما بسیار زود آغاز می‌شود و تا مدت زیادی ادامه می‌یابد. به همین دلیل محصولات زراعتی ما زودتر می‌رسند و برداشت می‌شوند.»
ساجد صافی، کشاورز دیگر، تجربه‌ی مشابهی دارد. او می‌گوید که نسبت به گذشته، فصل‌های کاشت و برداشت تغییر کرده است. «در مقایسه با گذشته، فصل‌های زراعتی تا اندازه‌ای تغییر کرده؛ زیرا هوا گرم‌تر شده و به دلیل کم‌بود آب، برخی محصولات زودتر و برخی دیگر دیرتر می‌رسند. گاهی مجبور می‌شویم محصولات را پیش از زمان معمول برداشت کنیم. برای مثال گندم به دلیل گرمای زیاد زودتر می‌رسد و اگر آن را به موقع برداشت نکنیم، کیفیت خود را از دست می‌دهد.»
نثار دهقان، کشاورز دیگر در ننگرهار، می‌افزاید که سبزی‌ها اکنون زودتر از موعد کشت می‌شوند و زودتر به مرحله‌ی رشد و برداشت می‌رسند.
در همین عزت‌الله سادات، استاد دانش‌کده‌ی زراعت، در باره‌ی علت این وضعیت از نظر عملی می‌گوید: «از سالیان متمادی به این سو به دلیل افزایش گازهای گل‌خانه‌یی، درجه‌ی حرارت به طور قابل ملاحظه‌یی افزایش یافته است. محرک اصلی فکتورهای اقلیمی، خود درجه‌ی حرارت است. هر نبات برای رشد، تکثر و تولید میوه به درجه‌ی حرارت خاص، مقدار کافی آب و اقلیم مناسب نیاز دارد. طولانی‌شدن دوره‌ی گرما با فصل زراعت ارتباط مستقیم دارد، اما این حتمی نیست که با افزایش گرما فصل زراعت حتماً طولانی‌تر شود. اگر درجه‌ی حرارت بالا برود و آب کافی وجود داشته باشد، تأثیر منفی کم‌تر است؛ اما اگر گرما زیاد شود و رطوبت خاک نباشد، حاصلات کاهش می‌یابد و زمان کشت و برداشت تغییر می‌کند.»
از دیدگاه زراعتی، گیاهان مرحله‌های رشد خود را بر اساس میزان گرمای انباشته‌شده طی می‌کنند. با افزایش زودهنگام دما، دوره‌ی پرشدن دانه کوتاه‌تر می‌شود و در نتیجه، محصول زودتر از موعد به مرحله‌ی رسیدگی می‌رسد؛ اما در بسیاری موردها، دانه‌ها سبک‌تر و میزان حاصلات کم‌تر می‌شود. از همین‌رو، «زودتر رسیدن» محصول برای کشاورزان نه یک مزیت، بل نشانه‌ای از فشار گرمایی و کاهش ظرفیت تولیدی آن است.
بارندگی نامنظم؛ وقتی باران در زمان نیاز نمی‌بارد
یکی از چالش‌برانگیزترین پیامدهای تغییرات اقلیمی، برهم‌خوردن الگوی بارندگی است. کشاورزان می‌گویند باران‌ها دیگر در زمان مناسب نمی‌بارند؛ درست زمانی که محصولات به آب نیاز دارند، بارندگی کاهش می‌یابد و در مقابل، باران‌های شدید و سیل‌آسا در زمان‌های نامناسب، به زمین‌های کشاورزی و محصولات آسیب می‌رسانند.
اظهارالدین، یکی از کشاورزان در این باره می‌گوید: «در گذشته بارندگی‌ها منظم بود، اما اکنون بارندگی‌ها در ابتدا بسیار کم است و سپس باران‌های شدید و سیلاب‌ها زیان زیادی به بار می‌آورند. زمانی که به آب برای آبیاری ضرورت داریم، باران نمی‌بارد. اما زمانی که به باران ضرورت نیست، بارندگی صورت می‌گیرد.»
ساجد صافی، کشاورز دیگر نیز، تجربه‌ی مشابه از تغییر الگوی بارندگی و پیامد آن بر کشاورزی دارد. «زمانی که ما زمین‌های خود را کشت می‌کنیم، باران نمی‌بارد و محصولات به دلیل کم‌بود آب آسیب می‌بینند. باران‌ها با توفان‌های شدید هم‌راه است و بسیاری از محصولات در اثر توفان و ژاله آسیب می‌بینند.»
عمر، کشاورز دیگر نیز، در باره‌ی تجربه‌اش از بارندگی‌های نامنظم می‌گوید: «باران‌های شدید در زمانی می‌بارد که نباتات به باران نیاز ندارند. این بارندگی‌های شدید باعث تخریب خاک و کاهش حاصل‌خیزی زمین می‌شود.»
این الگو تنها روایت محلی نیست. گزارش‌های بین‌المللی نیز، نشان می‌دهند که تغییرات اقلیمی در افغانستان به افزایش شدت بارندگی‌های شدید و هم‌زمان کاهش بارش‌های منظم انجامیده است. در ننگرهار، این وضعیت خطر سیلاب را افزایش داده و زمین‌های زراعتی را تهدید می‌کند.
شواهد علمی؛ داده‌ها با روایت کشاورزان هم‌خوانی دارند
تجربه‌ی کشاورزان از میدان، در پژوهش‌های دانش‌گاهی نیز بازتاب یافته است. پژوهشی که در ۲۰۲۴ از سوی پژوهش‌گران دانش‌گاه ننگرهار در باره‌ی دیدگاه کشاورزان این ولایت منتشر شد، نشان می‌دهد که اکثریت قاطع کشاورزان، افزایش دما و خشک‌سالی را تجربه کرده اند. بر اساس پژوهش، حدود ۹۲ درصد کشاورزان افزایش دما و حدود ۹۱ درصد آن‌ها وقوع خشک‌سالی را گزارش کرده اند. هم‌چنان حدود ۹۶ درصد، خشک‌شدن منابع آب و حدود ۸۵ درصد، ناکامی محصول را از پیامدهای اصلی تغییر اقلیم دانسته اند.
در همین پژوهش، حفر چاه‌های جدید، تغییر زمان فعالیت‌های زراعتی و متنوع‌سازی کشت از رایج‌ترین راه‌کارهای سازگاری یاد شده است. مطالعه‌ی دیگری از پژوهش‌گران همین دانش‌گاه در ۲۰۲۱ نیز، نشان می‌دهد که بیش از ۸۰ درصد کشاورزان، تأثیر اقلیم بر آفت‌ها و بیماری‌ها و پایین‌رفتن سطح آب زیرزمینی را «بالا تا بسیار بالا» ارزیابی کرده اند.
کم‌بود آب؛ چالش اصلی و تغییر اجباری الگوی کشت
کم‌بود آب، نقطه‌ی مرکزی تمام مشکلات است. کاریزها، جوی‌ها و چشمه‌ها خشک یا کم‌آب شده اند. سطح آب‌های زیرزمینی هر سال پایین‌تر می‌رود و کشاورزان ناچار به حفر چاه‌های عمیق‌تر می‌شوند.
عمر، کشاورز در ننگرهار، می‌گوید: «با افزایش گرما، بیشتر کاریزها، جوی‌ها و چاه‌ها خشک شده است. در قریه‌ی ما یک کاریز وجود دارد که در تابستان آب آن خشک می‌شود. سپس در پاییز دوباره آب آن برمی‌گردد، اما در زمانی که به آب نیاز داریم، کاریزها خشک می‌شوند. بیشتر کشاورزان هر سال چاه‌هایی به عمق حدود ۲۰ تا ۵۰ متر حفر می‌کنند. سطح آب‌های زیرزمینی ما نیز رو به کاهش است.»
نثار، کشاورز دیگر نیز، می‌گوید که به دلیل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی در این ولایت، کاریزها، جوی‌ها و چاه‌ها با کم‌بود شدید آب مواجه است.
اظهارالدین کشاورز دیگر نیز، از خشک‌شدن چشمه‌ها سخن می‌گوید: «در گذشته باران‌ها و برف‌ها به مقدار زیاد می‌باریدند و در تابستان چشمه‌های زیادی وجود داشت. اما اکنون ذخیره‌های آبی کافی نداریم. به دلیل کم‌بود آب نمی‌توانیم برخی محصولات را کشت کنیم؛ مانند شالی، سبزی‌ها، بادنجان رومی، بادرنگ، پالک و محصولات دیگر.»
این نگرانی در پیش‌بینی‌های علمی هم دیده می‌شود. فضل‌الله اختر، کارشناس منابع آب مقیم بن (آلمان)، در گفت‌وگو با Dialogue Earth گفته که بر اساس مدل‌سازی‌های او، حداکثر جریان ماهانه‌ی رودخانه‌های افغانستان تا حدود ۲۰۵۰ ممکن است تا حدود ۴۰ درصد کاهش یابد و زمان ذوب برف نیز جابه‌جا شود. معنای آن برای ننگرهار روشن است: آبی که کشاورز در بهار و تابستان به آن نیاز دارد، می‌تواند هم کم‌تر باشد و هم در زمان نادرست برسد.
در همین حال، فضل‌الله اختر، کارشناس منابع آب مقیم شهر بن آلمان، به دیالوگ اِرت (Dialogue Earth) گفته که بر بنیاد مدل‌سازی‌های او، حداکثر جریان ماهانه‌ی رودخانه‌های افغانستان تا حدود ۲۰۵۰ ممکن است تا ۴۰ درصد کاهش یابد و زمان ذوب برف‌ها نیز تغییر کند. پیامد این وضعیت برای کشاورزان ننگرهار روشن است: آبی که آن‌ها در بهار و تابستان برای آبیاری زمین‌های شان نیاز دارند، ممکن است هم از نظر مقدار کاهش یابد و هم در زمانی متفاوت از نیاز زراعتی در دست‌رس قرار گیرد.
در نتیجه، کشاورزان الگوی کشت خود را تغییر داده اند. بسیاری به جای شالی و سبزی‌های پرآب، گندم و محصولات مقاوم‌تر می‌کارند. برخی زمین‌ها بدون کشت باقی مانده است؛ چنان که کشاورزان چپرهار پیش‌تر نیز، از بی‌کشت‌ماندن هزاران جریب زمین به دلیل کم‌آبی خبر دادند.
ساجد صافی، کشاورز، می‌گوید: «ما تلاش می‌کنیم در زمین‌هایی که آب کافی ندارند، محصولاتی را کشت کنیم که به آب کم‌تر ضرورت داشته باشند. برای مثال در برخی زمین‌ها به جای محصولاتی که آب زیاد می‌خواهند، گندم می‌کاریم.»
در همین حال، عطاالله بشری، مدیر پلان و برنامه‌های ریاست زراعت ننگرهار، تأیید می‌کند که ولسوالی‌های دارای منابع محدود آب و منطقه‌های دورتر از کانال‌ها بیش‌ترین آسیب را دیده اند؛ از جمله هسکه‌مینه، اچین، شیرزاد، سرخ‌رود، نازیان، چپرهار، دوربابا، خوگیانی، حصارک، پچیراگام و منطقه‌های مرتفع. به گفته‌ی او، محصولات گندم، جواری، سبزی‌ها، حبوبات و باغ‌های میوه در صورت کم‌بود آب و افزایش حرارت با کاهش رشد، آفات و کاهش حاصل‌دهی مواجه می‌شوند.
تغییر الگوی کشت می‌تواند ریسک تازه‌یی هم به هم‌راه بیاورد. به گزارش دیالوگ اِرت پ، برخی کشاورزان ننگرهار که برای مقابله با خشکی به محصولات کم‌آب روی آورده، در برابر سرمازده‌گی‌های ناگهانی آسیب دیده‌اند.
یک کشاورز ولسوالی دره‌نور، می‌گوید کشت کچالویی که جای گندم را گرفته بود، در اثر یخ‌بندان به شدت خسارت دید. این نمونه نشان می‌دهد که «تغییر محصول» بدون اطلاعات اقلیمی و پیش‌بینی هوا، ممکن است مشکل را از کم‌آبی به ریسک دیگری منتقل کند.
تلاش‌های سازگاری کشاورزان و محدودیت‌های آن
شماری از کشاورزان در ننگرهار، می‌گویند که برای سازگاری با شرایط تازه‌ی اقلیمی، زمان کشت را تغییر می‌دهند، از تخم‌های اصلاح‌شده استفاده می‌کنند، آبیاری زمین‌های شان را به ساعت‌های صبح و عصر محدود می‌سازند و تا حد امکان، از روش‌های آبیاری کم‌مصرف بهره می‌گیرند.
نثار، کشاورز در این باره می‌گوید: «برای نجات محصولات زراعتی، روش‌های مختلفی را به کار گرفته‌ایم؛ از جمله حفر کاریزها، آبیاری منظم، آبیاری قطره‌یی و آبیاری بارانی یا پاششی.»
ساجد صافی نیز، از ذخیره‌ی آب و استفاده از تخم‌های اصلاح‌شده سخن می‌گوید. اظهارالدین نیز، محصولات مقاوم به کم‌بود آب را کشت کنند و حتا در شام زمین‌ها را آبیاری می‌کند.
با این حال، این اقدام‌ها محدود اند و برخی از آن‌ها خود بخشی از مشکل اند: وقتی هر کشاورز برای جبران کم‌آبی چاهی عمیق‌تر می‌کند، فشار بر سفره‌ی آب زیرزمینی بیشتر می‌شود.
عمر کشاورز، هشدار می‌دهد: «این تخم‌ها به تنهایی نمی‌توانند این مشکل را حل کنند. لازم است دولت و مؤسسه‌ها هم‌کار برای مردم ذخیره‌گاه‌های بزرگ آب بسازند. در زمین‌ها باید سیستم آبیاری قطره‌یی نصب شود. دولت باید اصول و مقرراتی برای جلوگیری از حفر بی‌رویه‌ی چاه‌ها وضع کند؛ زیرا اگر این روند ادامه یابد، نسل آینده نیز با همین مشکل مواجه خواهد شد.»
رییس زراعت ننگرهار نیز، از برنامه‌های ترویجی برای معرفی ارقام مقاوم، مدیریت منابع آب و اصلاح روش‌های آبیاری خبر می‌دهد و تأکید می‌کند که تنظیم تقویم زراعتی باید با در نظر داشت شرایط هر ولسوالی صورت گیرد.
دیدگاه کارشناسان؛ نیاز به تقویم زراعتی هوش‌مند اقلیمی
کارشناسان بر این باورند که تغییرات تقویم کشاورزی تنها ناشی از اقلیم نیست. عامل‌های دیگری مانند تصمیم کشاورزان، نوع تخم، وضعیت بازار، کود، آفت‌کش‌ها، بیماری‌های نباتی و شرایط اقتصادی نیز نقش دارند. با این حال، اقلیم عامل غالب و تشدیدکننده است.
نظام‌الله زیار، پیشنهاد می‌کند که تمام تقویم زراعتی بر اساس اطلاعات اقلیمی دوباره تنظیم شود. او بر تعیین زمان مناسب کشت و برداشت، تنظیم برنامه‌ی آبیاری بر اساس دوره‌های گرمای شدید، استفاده از نباتات مقاوم، بررسی زمان ظهور بیماری‌ها و امکان کشت چندگانه تأکید دارد. در نهایت، او خواستار تهیه‌ی یک «تقویم زراعتی هوش‌مند اقلیمی» برای ننگرهار است که هر سال بر اساس درجه‌ی حرارت، بارندگی، دست‌رسی به آب و نیازهای هر محصول به‌روزرسانی شود.
عزت‌الله سادات نیز، تأکید می‌کند که تقویم‌های سنتی باید با هم‌کاری نهادهای علمی بازنگری شوند. به گفته‌ی او، شرایط هر ولسوالی متفاوت است و نمی‌توان یک نسخه‌ی واحد را برای همه‌ی مناطق اعمال کرد. زمان کشت باید طوری تنظیم شود که مرحله‌های حساس رشد گیاه با گرمای شدید و کم‌آبی برخورد نکند. عطاالله بشری نیز، بازنگری تقویم رسمی را یک ضرورت می‌داند و از فعالیت‌های ترویجی ریاست زراعت در زمینه‌ی آگاهی‌دهی، مدیریت آب و معرفی محصولات مقاوم سخن می‌گوید.
مجموع دیدگاه‌های کارشناسان و کشاورزان نشان می‌دهد که یک تقویم زراعتی هوش‌مند اقلیمی چند پایه دارد: جمع‌آوری منظم داده‌های دما، بارندگی و سطح آب زیرزمینی در سطح ولسوالی و رساندن هشدار زودهنگام برای موج گرما و سرمازدگی؛ تدوین تقویم کشت و برداشت جداگانه برای هر ولسوالی و بازنگری سالانه‌ی آن؛ ساخت ذخیره‌گاه‌های آب، احیای کاریزها و گسترش آبیاری قطره‌یی و بارانی؛ ثبت و تنظیم حفر چاه‌های عمیق؛ توزیع تخم‌های مقاوم هم‌راه با آموزش عملی برای کشاورزان.
واقعیت تغییر کرده و زمان اقدام فرا رسیده است
شواهد میدانی، روایت‌های کشاورزان و نظرهای کارشناسان همه یک نتیجه را تأیید می‌کنند: تغییرات اقلیمی تقویم زراعتی ننگرهار را تغییر داده است. افزایش دما فصل رشد را در برخی مناطق فشرده‌تر کرده، بارندگی‌ها نامنظم شده و کم‌بود آب، کشاورزان را ناچار به تغییر نوع محصول، زمان کشت و روش‌های آبیاری کرده است.
این تغییرات تنها یک مسئله‌ی فنی نیست؛ بل مستقیما بر امنیت غذایی، معیشت خانواده‌ها و آینده‌ی نسل‌های بعدی تأثیر می‌گذارد. کشاورزان با خلاقیت و تجربه‌ی محلی در حال سازگاری اند، اما این تلاش‌ها بدون حمایت ساختاری—ساخت ذخیره‌گاه‌های آب، گسترش سیستم‌های آبیاری کم‌مصرف، تنظیم مقررات حفر چاه، توزیع تخم‌های مقاوم و تهیه‌ی تقویم زراعتی علمی و ولسوالی‌محور—کافی نخواهد بود.
ننگرهار هنوز پتانسیل بالایی برای تولید محصولات باارزش دارد، اما این پتانسیل تنها در صورتی حفظ می‌شود که دانش محلی کشاورزان با داده‌های علمی و سرمایه‌گذاری هدف‌مند ترکیب شود. زمان آن رسیده که از توصیف مشکلات فراتر برویم و به سوی راه‌حل‌های عملی و پایدار حرکت کنیم. آینده‌ی زراعت ننگرهار، و در مقیاس بزرگ‌تر امنیت غذایی شرق افغانستان، به تصمیم‌هایی بستگی دارد که امروز گرفته می‌شود.
منابع:
- برنامه‌ی جهانی غذا (WFP)، برنامه‌ی محیط زیست ملل متحد (UNEP) و اداره‌ی ملی حفاظت محیط زیست افغانستان؛ ارزیابی مشترک در باره‌ی فصل رشد در ننگرهار و لغمان. (https://cdn.wfp.org/wfp.org/publications/WFP_UNEP_NEPA_Afghanistan_Impacts_climate_%20cha
- سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM. Afghanistan Climate Vulnerability Assessment (۲۰۲۵ – Province Profiles, Eastern Region. https://dtm.iom.int/reports/afghanistan-acva-round-3-eastern-region-provincial-profiles-december-2025
- Noor, N. A., Sarwary, M., et al. )2024(. Farmer Perceptions to Climate Variability and Adaptation Strategies in Nangarhar Province. Nangarhar University International Journal of Biosciences
https://nuijb.nu.edu.af/index.php/nuijb/article/view/210 .
- Dialogue Earth (2026). War and climate stress push Afghan farmers to the brink.
https://dialogue.earth/en/climate/war-and-climate-stress-push-afghan-farmers-to-the-brink/
- رادیو سلام وطن‌دار (دسمبر ۲۰۲۴). Water shortages leave drastic impacts on farming in Nangarhar https://swn.af/en/2024/12/water-shortages-leave-drastic-impacts-on-farming-in-nangarhar/ ).
- Impacts of Variation in Temperature and Precipitation on Surface Water in Nangarhar (2025); Assessment of Seasonal Impacts of Climate Change on Groundwater Depletion in Nangarhar https://www.researchgate.net/publication/400063802_The_Impacts_of_Variation_in_Temperature_and_Precipitation_on_Surface_Water_A_Case_Study_of_Nangarhar_Afghanistan?__cf_chl_tk=YTUBWO1otjBMo2QKQY8Bbj5oxk6.doA3Xjlve11Bbdo-1793859985-1.0.1.1-VwEwOEIm6x3_0OC1O.cI7WEFuI5HkfgZejNWaV0FuRQ
گزارشی از برنامه‌ی مسیر سبز
