گفتوگوی سلاموطندار با ۲۶ جوان (۱۶ دختر و ۱۰ پسر) از هشت ولایت افغانستان، نشان میدهد که عادتهای رفتاری، چه خوب و چه بد، نقش تعیینکنندهای در موفقیت، آرامش و روابط اجتماعی آنان داشته است.
بر بنیاد این یافتهها، جوانان میدانند که عادتها زندگی شان را شکل میدهد؛ با این وجود، برخی توانسته اند این آگاهی را به تغییر رفتاری تبدیل کنند؛ در حالی که برخی دیگر هنوز در چرخهی آگاهی بدون تغییر گیر کرده اند.
۱۲ تن از جوانان گفتوگوشونده، مطالعه، وقتشناسی و مسئولیتپذیری را مؤثرترین عادتهای خوب زندگی شان میدانند؛ در حالی که ۱۴ تن دیگر استفادهی بیش از حد موبایل، بیبرنامگی و تعلل را به عنوان عادتهایی یاد میکنند که فرصتهای مهم زندگی را از آنان گرفته است.
به باور روانشناسان، عادت بخشی از الگوهای رفتاری مؤثر بر مدیریت زمان، میزان خودکنترلی، نظم شخصی و حتا نوع استفاده از فضای مجازی است.
جوانان: عادتهای سازنده، ابزار پیشرفت ما است
۱۰ جوان گفتوگوشونده در این گزارش، مطالعه، برنامهریزی، مدیریت زمان و یادگیری مستمر را به عنوان عادتهایی معرفی کرده اند که بیشترین تأثیر مثبت را بر موفقیت و آرامش زندگی شان داشته است.
آیجان ۱۹ساله از فاریاب، باورمند است که عادتهای خوب، بخش مهمی از ساختار زندگی او را شکل داده است. «من باور دارم، عادتهای انسان در ساختن آیندهی او نقش بزرگی دارد. از عادتهای خوب من مسئولیتپذیری، مطالعه و کمک به دیگران است.»
شکیلای ۱۸ساله از فاریاب، اما مطالعه را نقطهی تحول زندگیاش میداند. «از عادتهای خوب من مطالعهی روزانه، مسئولیتپذیری و احترام به دیگران است. این عادتها باعث شده که در زندگی پیشرفت کنم. بیشترین تأثیر را مطالعهی منظم در زندگی من داشته؛ زیرا دانش و اعتمادبهنفسم را افزایش داده است.»
مسیح ۱۹ساله از کاپیسا، عادتهای خوبش را در رفتارهای سادهی روزمره میداند. «از عادتهای خوبم این است که با مردم رفتار نیک دارم، صبح زود بیدار میشوم، نظافت شخصی خود را مراعات میکنم، همیشه خوراکم مشخص است که سر وقت نوش جان کنم. همچنین، عادت دارم که باید با دوستانم همیشه در تماس باشم و احوال شان را بگیرم.»
به باور این جوانان، با وجود فشارهای اجتماعی و اقتصادی، عادتهای سازنده ابزاری است که به گونهی رایگان برای پیشرفت فردی در اختیار آنان قرار دارد.
عادتهای بد؛ زمینهی بههدررفتن فرصتها
۱۴ تن از جوانان گفتوگوشونده از عادتهایی میگویند که بهای سنگینی برای شان داشته است. استفادهی بیش از حد از موبایل، تعلل در انجام کارها، عصبانیت، کمحوصلگی و تنبلی، از شایعترین عادتهایی است که به گفتهی این جوانان، ناشی از همنشینی با دوستان نامناسب، فشارهای اقتصادی و کاهش انگیزه در زندگی روزمره بر آنان غلبه کرده و سبب ازدسترفتن فرصتها در زندگی شان شده است.
ذکی ۱۸ساله از غور و اصیلای ۲۰ساله از کابل، دو جوانی که به دلیل سهلانگاری در انجام کارها، فرصتهای مهم زندگی شان را از دست داده اند.
ذکی، میگوید: «عادتهای منفی من گاهی تأخیر در انجام بعضی کارها و استفادهی زیاد از تلفن است که به وقتم آسیب میزند. به همین دلیل، چند بار فرصتهای کاری را از دست دادهام و این برایم تجربهی تلخی بوده است.»
اصیلا، نیز میگوید: «گاهی کارهایم را به تعویق میاندازم، از موبایل زیاد استفاده میکنم و بعضی وقتها تمرکز کافی روی درس ندارم. علت اصلی شکلگیری این عادتهای بد، استفادهی زیاد از موبایل، نداشتن نظم در بعضی کارها و تأثیر دوستان یا محیط بوده است.»
شبانهی ۱۹ساله از فاریاب، نیز میگوید که به دلیل بیبرنامگی، فرصتهای مهمی را در زندگیاش از دست داده است. «از همین عادتها ضرر هم دیدهام؛ مثلاً بعضی وقتها به دلیل تأخیر در انجام وظایف، فرصتهای خوب را از دست دادهام. بیشتر این عادتها به دلیل نداشتن برنامهی مشخص و گاهی تأثیر محیط اطراف شکل گرفته اند.»
تنها تأخیر و تعلل نیست که جوانان از آن به عنوان الگوهای نامناسب رفتاری در زندگی روزمرهی خود یاد کرده اند، بل فشارهای بیش از حد و افکار منفی نیز از مشکلهایی است که به گفتهی آنان، سبب کاهش انگیزه، افزایش اضطراب و افت کیفیت زندگی شان شده است.
رومل صافی ۲۵ساله از کاپیسا، میگوید: «یکی از مشکلهایی که من تجربه کردم، این است که در برخی مواقع با فشارهای فکری روبهرو میشوم، زیاد فکر میکنم و این حالت باعث شد دچار افسردگی شوم. به داکتر/پزشک مراجعه کردم، او نیز توصیه کرد که باید از افکار منفی دوری کنم و به سمت تفکر مثبت بروم.»
خانواده؛ نخستین بستر شکلگیری عادت
روانشناسان و مشاوران حوزهی خانواده، تأکید میکنند که خانواده مهمترین محیط شکلگیری شخصیت است. به گفتهی آنان، نوجوانان پیش از ورود به جامعه، بیشتر رفتارها، احساسات و طرز فکر را از خانواده میآموزند.
زحل امیرزاده، روانشناس، در این باره میگوید: «خانواده، مهمترین محیطی است که شخصیت و عادتهای انسان در آن شکل میگیرد؛ چون نوجوان قبل از واردشدن به جامعه، الگوهای فکری، طرز فکرکردن، رفتار و حتا احساسات را از خانواده یاد میگیرد. از آن جا که انسانها بیشتر از طریق دیدن و تقلید یاد میگیرند، بعدها تمام اینها به عادتهایی در زندگی شان تبدیل میشوند، چه عادتهای خوب و چه بد.»
امجدخان دانش، مشاور حوزهی خانواده، تأکید میکند که الگوی رفتاری والدین از نصیحت مؤثرتر است. «خانواده نخستین و مهمترین محیط یادگیری کودک است. بسیاری از عادتهای خوب از رفتار روزمرهی والدین شکل میگیرد، نه فقط نصیحت. اگر والدین خود شان اهل مطالعه، وقتشناس، منظم و سحرخیز باشند، کودک نیز به صورت طبیعی این رفتارها را میآموزد. تشویق به جای تنبیه از مهمترین روشهایی است که میتواند فرزندان را تشویق کند.»
جامعه و مکتب؛ نظمدهندهی عادتهای جوانان
شعیب احمدی، جامعهشناس، بر شناخت افراد نسبت به خود و جامعه تأکید دارد و میگوید که نیاز است جوانان از پیرامون خود و جامعه شناخت کافی حاصل کنند تا بتوانند بر بنیاد آن، عادتهای شان را تنظیم کنند. «بنیاد عملکرد انسانها، شناختهای شان است. به هر اندازه که انسانها شناخت و باورهای درست و مثبت داشته باشند، به همان اندازه عملکرد شان درست و مثبت میباشد. مهمترین کار برای جوانان این است که باید شناخت شان را نسبت به خود و جامعه درست بسازند، آن گاه عملکرد شان هم درست میشود.»
در سوی دیگر، کارشناسان آموزشوپرورش، با تأکید بر نقش نهادهای آموزشی در شکلدهی عادتهای جوانان، میگویند که نهادهای آموزشی باید وقتشناسی، نظم و پشتکار را در جوانان تقویت کنند.
جمالالدین سلیمانی، کارشناس آموزشوپرورش، میگوید: «تعلیم و تربیه و وقتشناسی، از مؤلفههای اساسی میباشد. نهادهای آموزشی از راههای مختلف میتوانند جوانان به ویژه شاگردان مکتبها و دانشگاهها را به مطالعه، وقتشناسی و مسئولیتپذیری تشویق بکنند. آموزش را نباید تنها به یادگرفتن، خواندن و نوشتن محدود کنیم؛ استادان در پهلوی تدریس، تعلیم را هم در نظر بگیرند.»
مسئولان چه میگویند؟
سمیعالله ابراهیمی، سخنگوی وزارت کار و امور اجتماعی، به سلاموطندار میگوید که این وزارت با راهاندازی برنامههای آموزشی فنی و حرفهای میکوشد برای جوانان فرصتهای شغلی را فراهم کند. «قسمی که معلوم است، وزارت کار و امور اجتماعی در بخش اشتغالزایی فعالیت دارد. این وزارت کوشش میکند فرصتهای کاری را افزایش دهد تا بیکاری محو و حقوق کارگران تأمین شود. وزارت، بالای بعضی مهارتها و حرفهها کار میکند که ضرورت بازار است تا افراد بتوانند با کسب این مهارتها مصروف کار شوند.»
بر بنیاد گزارش سازمان ملل متحد در بارهی جوانان که در ۲۰۲۵ پخش شده، سلامت روان جوانان به شدت زیر تأثیر فقر، بیکاری، محدودیت آموزش و فشارهای اجتماعی قرار دارد و این عاملها سبب افزایش مشکلهایی مانند اضطراب، افسردگی و رفتارهای پرخطر شده است. در این گزارش، تأکید شده که کاهش نابرابریها، فراهمسازی فرصتهای شغلی و آموزشی و تقویت حمایتهای اجتماعی و خدمات سلامت روان، برای بهبود وضعیت و رشد سالم جوانان ضروری است.
