سیلابهای ناگهانی در مناطق کوهستانی به دلیل بارشهای شدید، ذوب سریع برفها و شیبهای تند درهها رخ میدهند؛ اما در سالهای پسین، تغییرات اقلیمی این روند را تشدید کرده و زمان واکنش را کوتاهتر کرده است. در کاپیسا و پنجشیر، این پدیده در ماههای پسین موجب زیان به زیرساختها و تهدید زندگی شهروندان شده و نگرانیها در بارهی آمادگی جامعه و کارآمدی سیستمهای هشداردهی را افزایش داده است.
به طور کلی، تغییرات اقلیمی به ویژه افزایش دمای هوا، شدتیافتن بارشهای ناگهانی و تغییر الگوی بارشهای فصلی، از عاملهای اصلی تشدید سیلابهای ناگهانی به شمار میرود. مطالعات جهانی نشان میدهد که در مناطق کوهستانی، ترکیب بارشهای شدید با ذوب سریع برف و یخچالهای طبیعی میتواند سیلابهایی با حجم و سرعت بالا ایجاد کند که باعث تخریب پلها، مسیرهای ارتباطی و زمینهای زراعتی میشود؛ کاپیسا و پنجشیر در افغانستان نیز از این روند جهانی مستثنا نیستند.
شمعریز، باشندهی ولسوالی تگاب کاپیسا، میگوید که در نتیجهی سیلابهای ماههای حمل، ثور، سرطان و حوت سال ۱۴۰۴ متضرر شده است. «در سیلابهای پسین، زمینها، باغها و خانههای ما خراب شد، دیوارهای ما چپه شد و بخشی از میوههای ما نیز از بین رفت. هیچ گونه اطلاعرسانی قبلی به ما نرسید. به نظر من، تغییرات اقلیمی باعث شده که سیلابها در زمان مناسب نیایند و گرمی هوا نیز سبب ذوب یخچالهای طبیعی شده است. حکومت باید برای افراد متضرر کمک کند، دیوارهای استنادی بسازد، سطح آگاهی مردم را بالا ببرد و از خطرات احتمالی هشدار دهد.»
در عین حال، قمرالدین، باشندهی پنجشیر و از متضرران این رویدادها، میگوید که سرازیرشدن سیلابها افزون بر تخریب جادهها و سربندهای آبی، ضرورت اتخاذ راهحلهای سازگار با تغییرات اقلیمی را برجسته کرده است. «تخریب خانههای گلی غیرمعیاری، ازبینرفتن زمینهای زراعتی و فرسایش خاک، تلفات مواشی مانند بز و گاو، تخریب پلچکها، سرکها و کانالهای آب از پیامدهای سیلابها است. انتقال خانوادهها به نقاط مرتفع، دورکردن مواشی از بستر رودخانه، جلوگیری از ساختوساز در مسیر سیلابها، احیای جنگلات، جلوگیری از قطع درختان، ایجاد سیستم هشدار زودهنگام و آموزش مردم در بارهی مدیریت خطر از راهحلهای مؤثر است.»
در همین حال، عزیزآقا عزیزی، کارشناس رویدادهای طبیعی و محیط زیست، میگوید که سیلابهای ناگهانی در مناطق کوهستانی بیشتر در نتیجهی بارندگیهای شدید کوتاهمدت، شیب تند زمین، کاهش پوشش گیاهی و فرسایش خاک رخ میدهد؛ اما تغییرات اقلیمی این عوامل را تشدید کرده است. به باور او، افزایش دما و بینظمی در الگوهای بارشی، احتمال وقوع سیلابهای آنی را به طور چشمگیری بالا برده است. «بارشهای شدید و کوتاهمدتی که به صورت آنی به وجود میآید، با شیب تند زمین و درهها، باعث ذوب سریع برف و یخچالهای طبیعی میشود. افزایش دما میتواند آبها را در کوتاهترین زمان سرازیر کند و تبخیر را نیز افزایش دهد. شرایط طبیعی، توپوگرافی و اقلیم باید به صورت دقیق بررسی شود. تغییرات اقلیمی که هر روز شاهد آن هستیم، با مداخلات انسانی، نقش بسیار بزرگی در این روند دارد.»
محبالله جاهد، رییس آمادگی مبارزه با حوادث پنجشیر، میگوید که برنامههایی برای آمادگی و پاسخگویی به رویدادهای طبیعی و آگاهیدهی از خطرهای احتمالی در چارچوب سازگاری با تغییرات اقلیمی در اولویت کاری این اداره قرار دارد. «ما پلانهای تدابیری داریم که ادارات سکتوری در آن دخیل اند. مؤسساتی نیز با ما همکاری میکنند که در صورت وقوع حوادث، امکانات فراهم میسازند. در بخش وقایه و کاهش خطرها، آگاهیدهی صورت گرفته است. پنجشیر به شدت کوهستانی و آسیبپذیر است و زیرساختهای آن در برابر حوادث به راحتی آسیب میبیند. در سال گذشته، ما توانستیم پروژههای متعددی در زمینهی تحکیم سواحل دریا و پاککاری سیلبرها و بستر دریا انجام دهیم. با این حال، در برخی مناطق کاهش سطح آب و حتا خشکسالی نیز مشاهده شده است.»
به باور کارشناسان، مقابله با سیلابهای ناگهانی در درههای کوهستانی کاپیسا و پنجشیر در شرایط تغییر اقلیم، نیازمند رویکردی جامع و سازگار است. تقویت زیرساختها، آموزش همگانی، ایجاد سیستمهای هشدار زودهنگام، مدیریت علمی حوزههای آبریز و کاهش مداخلات مخرب انسانی، از جمله اقداماتی اند که میتواند خطرها را کاهش دهد.
