در یکی از کوچههای شهر هرات، صدای چرخهای خیاطی و بوی چرم، از کارگاه کوچک اما پرجنبوجوش حکایت میکند؛ جایی که کامله میرزایی، دختری که مسیر زندگی برخلاف انتظارش پیش رفت و فرصت ادامهی تحصیل برایش فراهم نشد، اکنون پشت درِ کارگاهی مصروف کار است. او، میگوید که این کارگاه از چهار سال به این سو به گونهی رسمی فعالیت دارد و با همکاری اعضای خانوادهاش اداره میشود.
کامله از لحظههایی حکایت میکند که همه چیز از یک اتاق کوچک در خانه آغاز شد؛ جایی که صدای چرخها با فضای خانه درهم میآمیخت. او، میافزاید که تلاشهای ابتدایی به تدریج گسترش یافت و اکنون این کارگاه میزبان حدود ۱۲ کارگر زن است که بیشتر شان را مهاجران بازگشته از ایران تشکیل میدهد. «اوایل با دو خواهر و یک برادرم یک اتاق را در خانهی مان کارگاه درست کرده بودیم و کار میکردیم. حالا خدا را شکر کارگاه داریم و حدود ۱۲ تن با ما یک جا کار میکنند. اکثر کارمندان ما مهاجرانی هستند که طی شش-هفت ماه گذشته از ایران به کشور بازگشت کرده اند.»
در گوشهی دیگر کارگاه، شماری از زنان با دقت مشغول برشکاری و دوخت هستند؛ دستانی که با مهارت، چرم خشک را نرم، ظریف و شکلپذیر میکنند. با این حال، چالشها همچنان در مسیر کار شان پابرجا است. به گفتهی میرزایی، تأمین مواد اولیه به دلیل افزایش قیمتها و دشواری دسترسی، از بزرگترین مشکلهای کاری او است. او، میگوید که نبود فروشگاه سبب شده تا محصولات شان را از طریق واسطهها به بازار عرضه کنند؛ موضوعی که در شرایط کاهش قدرت خرید مردم، بر میزان فروش تأثیر گذاشته است. «در حال حاضر، بزرگترین مشکل ما نداشتن فروشگاهها است؛ مجبوریم فقط تولید کنیم و محصولهای مان را به دکانداران بفروشیم. با بالارفتن قیمت جنسها و وضعیت بد اقتصادی مردم آن هم در اوج بیکاری، در فروشهای ما تفاوت بسیار است.»
در این میان، زنان شاغل در این کارگاه از فرصت آموزش و یادگیری این حرفه به عنوان نقطهای مهم در بهبود وضعیت زندگی شان یاد میکنند؛ فرصتی که به گفتهی آنان، سبب شده تا با اشتغال در این محیط، بخشی از مشکلهای مالی و اقتصادی خود را کاهش دهند.
زهرا سلطانی، از کارمندان این کارگاه کفشسازی، میگوید که این کار برایش زمینهای فراهم کرده تا ضمن یادگیری مهارت، بتواند تا حدی نیازهای اقتصادی خود را برآورده کند. «وقتی از ایران آمدیم، هیچ منبع درآمد نداشتیم. آشنا و شناختی از محیط و شهر نداشتیم، شرایط زندگی برایم سخت بود، اما با کارکردن در این کارگاه فرصتی برایم مهیا شد تا دوباره سر پای خود ایستاد شوم، با مردمم بیشتر آشنا شوم و حداقل نیازهای مالی خودم را تأمین کنم.»
سامعه سروری، بانوی دیگر که مشغول چرخکاری است، میگوید که این کار افزون بر تأمین بخشی از هزینههای زندگی، به او امکان داده تا از فضای محدود خانه بیرون شود و با دیگران در ارتباط باشد. او، میافزاید که درآمدش هرچند اندک است، اما برای پرداخت هزینههای درمان و نیازهای روزمرهاش کافی است. «پنج ماه است که در این کارگاه مشغول کار هستم، پیش از آن در خانه کار میکردم. از کارم راضی و خوشحالم. از خانه تا کارگاه، برایم هم پیادهروی است و هم با چند نفر جدید آشنا میشوم. دستمزدی که دریافت میکنم، مصرف داکتر و دارویم میشود.»
در همین حال، حسن میرزایی، یکی از مدیران کارگاه، تأکید میکند که زنان در بخشهای مختلف تولید کفش، از برشکاری تا رویهکشی، نقش اساسی دارند و در صورت دسترسی به فرصت و حمایت، میتوانند عملکرد بهتری نیز داشته باشند. «زنان در بخش تولید کفش بهتر از مردان عمل میکنند، به شرط آن که فرصت و حمایتهای لازم از سوی دولت برای شان فراهم شود. تولید کفش در هرات یک شغل کامل نو است؛ کاری که زنانه و مردانه ندارد. بخش بزرگی از تولید کفش کارگاه ما مثل رویهکشی، برشکاری، چرخکاری و چسبکاری مربوط به زنان میشود که با سلیقه و انگیزهی زیاد نسبت به مردان کار میکنند.»
مسئولان اتاق تجارت و صنایع زنان در حوزهی غرب، از حضور پررنگ زنان در تجارت و اقتصاد خبر میدهند و میگویند که بیش از یک هزار زن در بخشهای مختلف تولیدی در هرات فعالیت دارند. بهناز سلجوقی، رییس اتاق تجارت و صنایع زنان در حوزهی غرب، با تأکید بر حمایت از زنان متشبث میگوید: «اکثریت زنان در بخش هنر و صنایع دستی هستند و شمار دیگر شان نیز در بخشهایی از تولیدات مواد غذایی، شوینده و غیره فعالیت دارند. تعداد زیادی از این زنان نانآور خانواده اند و اساس اقتصاد خانواده را تشکیل میدهند. در کنار آن، باعث ایجاد شغل برای زنان و دختران دیگر شدند و در اقتصاد یک خانواده، نقش بارز و ارزندهای دارند.»
کارشناسان مسائل اقتصادی، نیز به این باور اند که توسعهی آموزشهای تخصصی و کاهش چالشها میتواند زمینهی رشد بیشتر فعالیتهای اقتصادی زنان را فراهم کند؛ اقدامی که در نهایت به افزایش تولید و بهبود وضعیت اقتصادی جامعه میانجامد. شعیب رحیمی، کارشناس مسائل اقتصادی، در این باره میگوید: «در کنار حمایت، اگر ممنوعیتی برای فعالیت زنان وجود نداشته باشد، بانوان میتوانند محصولهای بسیار و متنوعی را تولید و به فروش برسانند و تقاضاهای بسیاری را در بازار به وجود بیاورند که همین امر منجر به پایداری بازار و تجارت زنان است.»
با این حال، عرفات جمال، رییس عمومی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در افغانستان، در گفتوگوی ویژه با سلاموطندار گفته است که به اشتغال زنان بازگشتکننده توجه ویژهای خواهند داشت؛ چون بسیاری از آنان قبلاً در ایران و پاکستان به برخی از فرصتهای شغلی دسترسی داشتند، اما اکنون از آن محروم اند، باید برای شان زمینهی کار فراهم شود.
