حقوقشناسلر و دین عالملریگه کوره، قانون، حنفی فقه و شریعت اساسیده، عیاللر تعلیم آلیش، ایشلش و تورموش اورتاقلرینی تنلش حقوقیگه ایگه دیر. اولرنینگ ایتیشیچه، بو حقوقدن عیاللرنینگ محروم قیلیش جمعیتدهگی عرف-عادت و عنعنه گه باغلیق بولیب و شریعت قاعدهلریگه ضد دیر.
اوشبو گزارشده صحبت قیلگن عیاللردن بیرقطاری، جمعیتدهگی عرف-عادت و عنعنهلر سببلی اولر تعلیم آلیش، ایشلش و کیلهجک تورموش اورتاقلرینی تنلش کبی اساسی حقوقلریدن محروم ایتیلگنلرینی ایتیشهدی.
دایکندی یشاوچیسی ۳۰ یاشلی زرینه وفایی گه کوره، عایله اعضالرینینگ ایستهگی و جمعیتدهگی عرف-عادت و عنعنهلر گه بناً تورموش قورگن و اونشتیریلمسدن آلدین کیلهجک تورموش اورتاغینی کوریش گه ایزین بیریلمهگن. او اوزینی بو عرف-عادتلر قربانی دیب بیلهدی.
او شوندهی دییدی: «آنهم هردایم ایتردی مین ایتگن ییگیت گه تورموش گه چیقهسنگ، قبول قیلیشینگ کیرهک عکس حالده آدملر بیز گه گمان سیرهب و گپیریشهدی، ساوچی کیلدی آته و آنهم ییگیتنی کوردیلر، آتهم ایتدی قیز ییگیتنی کوریشی اویت، بیراق اوندن خبرلری یوق ایدی کی او چرسی و مین راضی ایمس من، آتهم جمعیتدهگی عرف-عادتلر اساسیده مینی قربانلیک قیلدی.»
پروانلیک ۲۶ یاشلی خدیجه احمدی، خوددی شوندهی حکایه قیلهدی. اونگه کوره، هنوز تورموش قوریش گه تیار ایمس ایدی بیراق آتهسی اونی جمعیتدهگی عرف-عادتلر اوچون تورموش گه چیقرگن.
خدیجه، اونشتیریلگن دوردهگی چیکلاولردن نالیب شوندهی دییدی: «آتهم، آدملر قیزی وایه گه ییتگن و گپیرمهسین دیب اونشتیردی، ییگیتنی کورگنیم یوق ایدی ایندی اونشتیریلگنیمدن آلتی آی اوتدی نکاح هم قیلدیک بیراق ییگیتنی یالغیز کوریش گه ایزین بیریشمهیدی.»
فقط زرینه و خدیجه جمعیتدهگی عرف-عادت قربانی بولگن قیزلر ایمس؛ بلکی افغانستانده باشقه قیزلر هم عایلهلرینینگ باسیملری طفیلی مجبوری تورموش گه چیقیب تعلیم، ایشلش و حتا کیلهجک تورموش اورتاقلرینی تنلش کبی اساسی حقوقلریدن محروم بولگنلر.
کابل یشاوچیسی شمیلانینگ ایتیشیچه، عایلهسی جمعیتدهگی عرف-عادتلر سببلی اوقیش و ایشلشی گه چیکلاو قویگن و عایله ایرککلری، اونینگ ایشلشینی اویت دیب بیلهدی.
اونگه کوره: «محلی اعتقادلر و عرف-عادتلر عیاللرنی چیکلب قوییشی ممکن. ایشلب و درآمدیم بولیشگه قرار قیلدیم، عایلهم بو ایش عیاللر اوچون مناسب ایمس و عایلهدهگی ایرککنی غیرتسیزلیگینی کورستهدی دیب ایتدیلر.»
شو بیلن بیرگه، دین عالملریدن بیرقطارینینگ ایتیشیچه، حنفی فقه و اسلام شریعتی گه کوره، عیاللرنینگ کیلهجک تورموش اورتاقنی تنلش و تعلیم آلیشگه حقی بار، جمعیتدهگی عرف-عادتلر اولرنینگ بو حقدن محروم قیله آلمهیدی.
دین عالمی قطبالدین مجتهد، اوچینچی کیشی اشتراکی بیلن قیز و ییگیتنینگ کوریشی، تورموش قوریش اساسی شرطلریدن حسابلنهدی و اسلام دینی هم عیاللر گه اوقیشگه ایزین بیرگنینی ایتهدی.
او شوندهی دییدی: «تورموش قوریش اوچون ییگیت و قیزنینگ کوریشیگه ایزین بیریلگن، بیراق اوچینچی کیشی بولیشی شرط. عرف-عادتلر شریعت گه ضد بولمسه قیینچیلیگی یوق، اسلامده ایرکک و عیال گه اوقیش ایزینی بیریلگن.»
حقوقشناس خواجه محمدعمر گه کوره، قویاش ۱۳۸۸ ییلده عیاللر گه قرشی زورهوانلیک منع ایتیلیش قانونی گه کوره، مجبوری تورموش گه چیقریش، اوقیشدن محروم ایتیشنی منع قیلیب و عینحالده حرام دیر.
او شوندهی دییدی: «قویاش ۱۳۸۸ ییلده تصدیقلنگن عیاللر گه قرشی زورهوانلیک منع قانونی گه کوره، بعضی عرف-عادتلر جملهدن مجبوری تومورش گه چیقریش، اوقیش گه ایزین بیرمسلیک جرم دیر. حنفی فقهده عرف-عادتلر شریعت گه ضد بولسه منع قیلگن.»
حقوقشناس پرویز خلیلی، عرف-عادت خاتین-قیزلر گه تعلیم آلیش، ایشلش و حتا کیلهجک تورموش اورتاغینی تنلش گه مانع بولسه، اولر محکمهلر گه مراجعت قیلیب و اوز حقلرینی طلب قیلیشه آلهدی دییدی. اونینگ ایتیشیچه:«تعلیم، تورموش گه چیقیش، ایشلش حقی الله تامانیدن عیاللر گه بیریلگن. شریعت و فقهده بولرگه قرشیلیک در حقیقت اللهنینگ بویروغلریگه قرشیلیک قیلیش دیر. بوندهی ایشلر قربانی بولگن عیاللر اسلام قاعدهلریگه بناً محکمهلر گه مراجعت قیلیب و اوز حقلرینی طلب قیلیشه آلهدی.»
عرف- بو جمعیتده قبول قیلینگن سوزلر و دایمی عادتلردن حسابلنهدی و جماعه دهگیلرنینگ نظریدن اونی رعایت قیلیش ضروری دیر. عرف حقوقی یازیلمهگن منبعلریدن بیری صفتیده رسمی قانونلر بیلن بیر قطارده اعتبار گه آلینهدی، بیراق او مجبوری قانونلر، شرایط تماییللری و جماعت ترتیبی گه ضد بولمسلیگی شرطی بیلن.
