عیاللر و قیزلرنینگ تعلیم آلیش حقوقی – انسان‌نینگ اساسی حقوقیدن بیری بولیب، کوپلب خلق‌ارا حجت‌لرده اونینگ اهمیتی تأکیدلب اوتیلگن. شونینگدیک، اسلام‌نینگ عیال و ایرکک‌نینگ تعلیمده‌گی تېنگ‌لیگی حقیده‌گی تاریخی قره‌شی، قرآن آیت‌لری، حدیث‌لر و عملی دلیللر گه تیه‌نیب، اسلام هر دایم برچه عیاللر و قیزلر اوچون مناسب تعلیم امکانیت‌لرینی یره‌تیشنی قۉللب-قوتله‌گنینی کورسته‌دی.
کنر ده‌گی شفاکارلردن قطاری‌نینگ ایتیشلریچه، تنه‌ده کلسیم کملیگی سویک ضعیف‌لیگی، تیشلرنینگ بوزیلیشی، ساچ توکیلیشی و باشقه بیر قطار ساغلیق قیین‌چیلیکلرگه سبب بوله‌دی. اولرگه کوره، کلسیم و ویتامین دی کملیگی اینیقسه عیاللرده بیر قطار ساغلیق قیین‌چیلیکلرنی اورته کیلتیره‌دی.
کوز فصلی یېتیب کېلدی، قیشلاقلر اېسه سریق برگ‌لردن تیکیلگن لباس‌ده آسایشته، قیسقه بیر بیره‌منی کوتیب آلگن. تیپه‌لیک‌لر اوستیده و باغلر آره‌سیده برگ‌لرنینگ شمالده رقصی شاعرلیک بیر منظره یره‌ته‌دی؛ اما قیشلاق عیاللری اوچون بو گوزه‌للیک باشقه معناگه ایگه – بو ساووق، آچلیک و مشقت‌نینگ باشلنیشی بیلگیسی. شاخ‌دن اوزیلگن هر بیر برگ یقینلشیب کېله‌یاتگن قیشدن درک بیره‌دی – بو قیش لای، شرایط‌نینگ یوقلیگی و آزیق-آوقت تنقیص‌لیگی آره‌سیده حیات‌نی قرانغو و آغیر بیر سفر گه ایلنتیره‌دی.
شفاکارلرنینگ ایتیشلریچه، فیزیولوژیکی اوزگریشلر سبب ۴۰ یاشرلیک‌دن سونگ حامله‌دارلیک‌ده، عیاللر تنی تخصصی شکلده مراقبت بولیش‌گه نیازمند دیر. بو دوره‌ده جسمی و روحی قیین‌چیلیکلر بولیب، اجتماعی و طبی حمایت بولمه‌گنی صورت‌ده، عیاللرگه کوپینچه باسیم کیلیشی ممکن.
کنر یشاوچیسی زینب، ۱۰ ییلدن بیری عمک‌بچه‌سی‌نینگ «جنایتی جزا»سینی تارتماقده. او ۱۸ یاشیده بولگنیده، عمک‌بچه‌سی اۉز قیشلاق‌لریده بیر جنجل‌ده بیر کیشینی اولدیرگن. شوندن سۉنگ، ایکی عایله واسطه‌چیلرنینگ اشتراکیده زینب‌نی اوشبو حادثه‌نینگ قربانی قیلیش گه و اونی «بیردن» ده بیریش اوچون قرار قیلگنلر.
شفاکار متخصص‌لر علمی جهتدن چقه‌لاق‌نینگ جنسینی انیقلش آته‌نینگ جنیتیک توزیلیشیگه باغلیق اېکنینی تأکیدلشسه‌ده، سلام‌وطندار تامانیدن فقط قیز فرزندلی ۲۵ عیال بیلن اوتکزیلگن صحبت‌لر شونی کورسته‌دی کی، بو عیاللر کیتمه-کیت قیز توغیلگنیدن کېین جسمانی، آغزه‌کی، روحی زوره‌وانلیک و اجتماعی کم‌سیتیش‌لر گه دوچ کیلیشگن.
بلخ یشاوچیسی بولمیش ۶۰ یاشر نجیبه حقانی، اوز محنتی و سعی‌وحرکتی بیلن اوشبو ولایت مرکزی مزارشریف شهری‌ده جایلشگن «کلبه‌ی هوسانه» آتیده‌گی کیچیک رستورانت‌نی موفقیتلی و تانیلگن بیر کسب‌وکار گه اَیلنتیره آلگن. اونینگ ایتیشیچه، ییتی ییل آلدین ایشی‌نی ۲۰۰۰ دالر قرض آلیش بیلن کیچیک بیر اوی‌ده باشله‌گن و حاضر ایسه رستورانتی کوچه‌یب و بو ییرده ۱۲ عیال و ۲ ایرکک ایش بیلن شغللنگن.
افغانستان‌ده انترنت اوزیلیشی بیلن بیر وقتده بعضی عیاللرنینگ ایتیشیچه، بو معما اولرنینگ ایش، تعلیم و اجتماعی حیاتیده ینگی قیینچلیک‌لرنی یوزه گه کیلتیرگن و بو جریان‌نینگ دوام ایتیشی عیاللر آره‌سیده کتته تشویش گه سبب بولگن. سلام‌وطندار اوشبو گزارش‌ده ۱۰ نفر عیال بیلن صحبت اوتکزگن که انترنت اوزیلیشی اولرنی سودا، تعلیم و اجتماعی حیات ساحه‌لریده ایش و اورگه‌نیشده توسقین‌لیکه دچار قیلگنینی انیقله‌گن.
عیاللرنینگ اداره‌لر و باشقه ایش تورلریده بندلیگی کېسکین کمه‌یگن بیر پیتده، سلام‌وطندار تدقیقات‌لری شونی کورسته‌دی کی، افغانستان‌ده‌گی عیاللر تینگ نارسمی اقتصادیات یره‌تماقده‌لر؛ بو اقتصادیات کوچه‌لرده، اوی‌لرده، کیچیک گالری‌لرده و حتا مجازی میدانده شکللنیب، کونسه‌یین کېنگه‌یب بارماقده.
بعضی عیاللر سلام‌وطندار بیلن صحبتده، اولرنینگ مالکیت حقی باره‌سیده‌گی خبردارلیک‌لری چېکلنگنینی ایتگنلر اولرنینگ فکریچه، ایرکک حکمرانلیگی و ناتوغری مدنی عدالت عیاللرنینگ مالکیت حقوقینی قولیدن آلگن اساسی عامللر دیر. اوشبو عیاللر شونینگدیک، عیاللرنینگ عایله‌ده‌گی ایرکک‌لر گه اقتصادی باغلیق‌لیگی و عیاللرنینگ حقوقلری حقیده یېترلی معلومات بیریلمسلیگی هم مالکیت حقوقلری‌نینگ چېکلنیشگه تأثیر قیله‌یاتگنینی تأکیدلشه‌دی.
بادغیس ده نسایی-ولادی شفاکارلری‌دن قطاری، عیاللر آره‌سیده انسانی پاپیلوما ویروسی (HPV)، ترقه‌لیشی‌دن آگاه‌لنتیریب و ایتیشیچه، آگاهی‌سیزلیک و بو ویروس واکسینی‌گه قول تاپه آلمسلیک، بچه‌دان بوینی سرطانی حالت‌لری‌نینگ کوپه‌یشی‌گه سبب بولماقده. اولرگه کوره، مذکور کسل‌لیک، وقتی اوتیب و رواجلنگن باسقیچلری کسل‌‌دن دوالنیش فرصتی‌نی آلگنی بیرحالده، انیق‌لنه‌دی.
بدخشان ولایتی نوآباد قیشلاغی یشاوچیلری‌دن پروین‌گل‌نینگ ایتیشیچه، ۱۶ ییلدن بیری تورموش اورتاغی بیلن ایکینچیلیک ساحه‌سیده فعالیت قیله‌دی. پروین‌گل ایکین‌زارده ایشلش یانیده اویی‌ده چاروه باقیش بیلن عایله نیازلرینی تامین‌له‌یدی.
سلام‌وطندار ایش جایی‌ده وظیفه‌دار عیاللرنینگ احوالینی انیقلش اوچون، افغانستان‌نینگ تورلی ولایت‌لریده ۲۴ عیال بیلن صحبت اوتکزگن. بو عیاللر آره‌سیده ۱۶ نفری تیل و جندر تینگ‌سیزلیگی باعث کم‌سیتیلیشگن؛ عین‌حالده باشقه سکیز عیال ایش جایی‌ده کمسیتیلیشنی تجربه قیلمه‌گن. ۲۴ عیالدن ۱۶ نفری، ایش جایی‌ده جندر، قوم و تیل کمسیتیلیشنی تجربه قیلگن.
کنر ده شفاکارلردن قطاری‌نینگ ایتیشلریچه، حامله‌دارلیک دوره‌سیده حددن تشقری موبایل‌دن فایده‌لنیش، آنه و چقه‌لاق‌نینگ ساغلیگی‌نی خوف بیلن روپه‌ره قیله‌دی. اولرنینگ آگاه‌لنتیریشیچه، بو ایش اویقوسیزلیک، فشار پس توشیشی و آنه‌ده موشکلر (عضله) آغریقلرگه سبب بوله آله‌دی.
حاصل‌دار ییرلر و یشیل باغ‌لری بیلن مشهور بولگن قندوز ولایتی‌ده بیر عیال، اوز حیاتی و ایشی‌ده فرقلی یول‌نی یره‌تگن. قندوز ده‌گی تدبیرکار عیاللردن فاطمه نظامی، محلی ایکینچیلیک و محصوللرگه ینگی فکر بیلن، اوز عایله تجربه‌سی و هنری‌نی برقرار کسب-کار گه اوزگرتیره آلگن.
سلام‌وطندار افغانستان‌ده‌گی عیاللر آره‌سیده اۉز جانیگه قصد قیلیش‌نینگ سبب‌لرینی اورگه‌نیش و اونینگ آلدینی آلیش چاره‌لری حقیده اوشبو گزارش‌نی تیارله‌دی. شو مقصد ده عیال عایله اعضالریدن بیری اۉز جانیگه قصد قیلیش تجربه‌سیگه ایگه بولگن ییتی عایله بیلن صحبت اوتکزیلگن. گزارش نتیجه‌لری شونی کورسته‌دی که مجبوری تورموش، مکتب‌لرنینگ یاپیلیشی، قشاقلیک و عایله‌وی باسیملر قیزلرنی امیدسیزلیک چېگره‌سیگه یېتکزگن و اولرنینگ حیات‌لریگه نقطه قوییشگه مجبور قیلگن.
