رؤیاهای یک کودک خُردسال میتواند با رؤیاهای یک بیمار سالمند در مرکزهای مراقبتی کامل متفاوت باشد. در این جا به این میپردازیم که پژوهشهای علمی در بارهی چهگونگی تغییر رؤیاهای ما در درازای زمان چه میگویند.
آبی ویلسون در وبسایت «Live Science» مینویسد: «ممکن است تصور کنیم کودکان در بارهی هیولاهای زیر تخت کابوس میبینند؛ در حالی که بزرگسالان خواب رویدادهای پراسترسی مانند قرضداریها، صورتهای حسابِ مانند تعرفهی تحویلی برق، آب و گاز را میبینند؛ اما آیا شواهد علمیای وجود دارد که نشان دهد رؤیاها با افزایش سن تغییر میکنند؟»
با این که راهکارهای مورد پسند و معقولی برای توضیح چهگونگی تأثیر پیری بر تغییر رؤیاها وجود دارد، پژوهشهای اندکی به طور جدی این موضوع را بررسی کرده اند.
جولیو برناردی، رییس گروه پژوهشی «خواب، انعطافپذیری و تجربهی آگاهانهی (SPACE)» در مرکز پژوهشهای پیشرفته یا «IMT» در لوکای ایتالیا، میگوید: «خوابدیدن به سامانههای عصبی مرتبط با تخیل، حافظه و هیجان وابسته است؛ سامانههایی که همگی با افزایش عمر انسان رشد میکنند و بازسازماندهی میشوند.» با این حال، او تأکید میکند که «به طور شگفتانگیزی، پژوهشهای اندکی به صورت نظاممند بررسی کرده اند که رؤیاها [خوابدیدنها] در طول عمر چه گونه تغییر میکنند؟»
پژوهشهای کنونی که پیرامون پرسش فوق صورت گرفته، حاکی از آن است که در مراحل مختلف زندگی، افراد رؤیاهای خود را به صورتهای متفاوتی توصیف میکنند. افراد جوانتر طبق معمول رؤیاها [خوابها]ی روشنتر میبینند؛ در حالی که سالمندان بیشتر موقعیتهای پیچیدهتر اما با بار عاطفی کمتر را به یاد میآورند.
از سادهترین و شاید رایجترین «تعبیرها» در بارهی تحول چهگونگی رؤیاهای ما، «فرضیهی تداوم» است که نخستین بار در سال ۱۹۷۱ مطرح شد. بر بنیاد این نظریه، رؤیاهای ما بازتابی از تجربههای حالت بیداری ما هستند. اگر در یک رخصتی آرام به سر ببریم، ممکن در خواب خورشید و ساحل ببینیم و اگر نگران محل کار مان باشیم، شاید خود را در محیط کار تصور کنیم. با این حال، این شباهتها به تنهایی توضیح کامل تمامی صورتها و حالتها برای تغییر رؤیاها با افزایش سن ارائه نمیدهند.
برناردی، میگوید: «تغییرات رؤیا در طول زندگی حاصل تعامل پیچیده میان رشد مغز، ساختار خواب و بلوغ شناختی-هیجانی است.» عاملهایی مانند حافظه و کیفیت خواب نه تنها بر نحوهی تجربهی رؤیا تأثیر میگذارند، بل این را تعیین میکنند تا چه اندازه بتوانیم آنها را پس از بیداری به خاطر مان بیاوریم؟
با افزایش سن رؤیاها چه گونه تغییر میکنند؟
دیوید فولکس، پژوهشگر حوزهی خواب، از دههی ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۰ در بارهی رؤیاهای کودکان پژوهشهای بنیادینی انجام داد. بر بنیاد یافتههای او، رؤیاهای کودکان طبق معمول ساده و نسبتاً واضح اند و شامل حیوانات، اشیای ثابت و تعاملات ابتدایی میشوند. البته مطالعهی رؤیاهای کودکان نیز پیچیدگیهایی دارد؛ زیرا نتایج آن به توانایی هر کودکی در درک مفهوم رؤیا و توصیف آن توسط کودک به دیگران، وابسته است.
در دوران نوجوانی، رؤیاها نسبت به دوران کودکی فراوانتر و روشنتر میشوند و بازتابی از تغییرات گستردهی زندگی روزمره اند. نوجوانان کمسنتر بیشتر خواب سقوط، تعقیبشدن یا مواجهه با حیوانات و هیولاها را میبینند؛ در حالی که نوجوانان بزرگتر بیشتر فشارهای تحصیلی را در رؤیاهای خود تجربه میکنند.
در بزرگسالی، رؤیاها طبق معمول یکنواختتر میشوند. یک مطالعه نشان داده است که بزرگسالان و سالمندان بیش از دیگر گروهها خواب دیررسیدن به جایی یا تلاش مکرر برای انجام کاری را میبینند. هرچند رؤیاهای عجیب و کابوسها همچنان رخ میدهند؛ اما پرخاشگری دورهی نوجوانی کاهش مییابد و پیچیدگی رؤیاها بیشتر بازتاب زندگی واقعی میشود.
مطالعات نشان میدهند در بزرگسالی، افراد به بازگوکردن رؤیا [خواب]های خود تمایل کمتری دارند. چنانچه برخیها از دیدن «رؤیاهای سفید» رنج میبرند؛ رؤیاهایی که از تفسیر و بازگویی، تصویرها و جزئیات آن پس از بیداری عاجز اند؛ یعنی به یاد نمیآورند. بخشی از این موضوع به کاهش کیفیت خواب در سالمندان مربوط است؛ اما بخش مهمی نیز به توانایی نیادآوری و بازگویی رؤیاها برمیگردد.
آیا واقعاً خوابها عمیقترین رازهای ما را بازتاب میدهد؟
مایکل شریدل، رییس آزمایشگاه خواب در مؤسسهی مرکزی سلامت روان آلمان، میگوید: «رؤیا به عنوان تجربهای ذهنی تعریف میشود که در طول خواب رخ میدهد. آن چه ما در اختیار داریم، در واقع گزارش رؤیا است؛ یعنی بازگشت یادآوری آن تجربه، پس از بیداری.»
در پایان زندگی و در فرآیند مرگ، افراد اغلب گزارش میدهند که عزیزان درگذشتهی خود را در رؤیا میبینند یا خوابهایی در بارهی بستن بکس سفر و آمادهشدن برای آن دارند. پژوهشهای انجامشده بر بیماران مرکزهای مراقبتی نشان داده که این رؤیاها غالباً آرامشبخش اند و به نوعی بازتاب نگرشهای عمیق انسان در واپسین مراحل زندگی به شمار میروند.
