چاپ و نشر کتاب به زبان اوزبیکی در افغانستان با چالش‌های اقتصادی و کاهش تقاضای بازار روبه‌رو است؛ وضعیتی که به گفته‌ی شاعران، نویسندگان و ناشران، روند انتشار آثار ادبی این زبان را دشوارتر کرده و شمار کتاب‌های منتشرشده را کاهش داده است.
با آن که زبان اوزبیکی در نهادهای آموزشی و علمی افغانستان جایگاه دارد، فعالان این حوزه می‌گویند که نبود حمایت مالی و کاهش فروش کتاب، انگیزه‌ی نویسندگان و ناشران را برای چاپ آثار تازه کم‌رنگ کرده است.
احسان‌الله قوانچ، شاعر و نویسنده‌ی زبان اوزبیکی، مشکلات اقتصادی و کاهش علاقه‌ی مردم به کتاب‌خوانی را از موانع اصلی چاپ کتاب به این زبان می‌داند. «در شرایط کنونی، مشکلات اقتصادی یکی از موانع اصلی چاپ کتاب است. از سوی دیگر، مشکلات اجتماعی و کم‌رنگ‌بودن علاقه مردم به کتاب‌خوانی سبب شده است که بازار کتاب رونق چندانی نداشته باشد. انجمن‌های ادبی، نهادهای مدنی و حرکت‌های اجتماعی باید از چاپ و مطالعه کتاب حمایت کنند و برای ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در جامعه تلاش ورزند.»
حسام‌الدین تویغون، یکی دیگر از نویسندگان زبان اوزبیکی نیز، از کاهش فروش کتاب و کم‌شدن تمایل انتشارات به چاپ آثار اوزبیکی ابراز نگرانی می‌کند.
کاهش چاپ کتاب و رکود بازار فروش
غلام‌سخی ولی‌زاده، شاعر و نویسنده، با اشاره به پیشینه‌ی چاپ و نشر آثار به زبان اوزبیکی در افغانستان می‌گوید که در دهه‌های گذشته، در زمینه رشد و گسترش این زبان کارهای زیادی انجام شده است؛ اما اکنون بسیاری از آثار نویسندگان به دلیل مشکلات مالی منتشر نمی‌شوند.
او می‌گوید: «در ۴۵ تا ۵۰ سال اخیر، کارهای زیادی در بخش زبان اوزبیکی صورت گرفته است؛ به ویژه در ۱۳۶۹، خمسه حضرت امیر علی‌شیر نوایی با حمایت دولت چاپ شد. اما اکنون ده‌ها کتاب چاپ‌نشده نزد نویسندگان باقی مانده است. دلیل آن مشکلات مالی است؛ زیرا بیشتر آثار با بودجه شخصی شاعران چاپ می‌شوند.»
در کنار مشکلات مالی نویسندگان، کاهش فروش کتاب نیز، بر فعالیت کتاب‌فروشان تأثیر گذاشته است. شماری از کتاب‌فروشان در ولایت‌های شمالی و شمال‌شرقی کشور می‌گویند که بازار فروش کتاب‌های اوزبیکی با رکود روبه‌رو شده و شمار خریداران این آثار کاهش یافته است.
غلام سرور، کتاب‌فروش در جوزجان، می‌گوید که با وجود داشتن کتاب‌های متعدد به زبان اوزبیکی، شمار خریداران بسیار کم است. «کتاب‌های اوزبیکی زیادی در دکانم دارم، اما خریدار ندارند. در یک ماه شاید تنها چهار یا پنج جلد کتاب اوزبیکی بفروشم که بیشتر آن‌ها در بخش‌های اسلامی، شعر یا تاریخ اند.»
عطامحمد کوهی، که ۱۶ سال است در شهر میمنه، مرکز فاریاب، کتاب‌فروشی دارد، می‌گوید که برای تأمین نیازهای آموزشی گویندگان این زبان، کتاب‌های درسی اوزبیکی را چاپ و به ولایت‌های مختلف ارسال می‌کند. «ما کتاب‌های درسی اوزبیکی صنف اول تا دوازدهم را چاپ می‌کنیم و به ولایت‌های اوزبیک‌نشین می‌فرستیم؛ اما کتاب‌های مطالعاتی بسیار کم است. مردم این جا به شعرهای شاعرانی چون کاظم امینی علاقه دارند، اما مشکلات مالی مانع چاپ گسترده این آثار می‌شود.»
امان‌الله تالقانی، مسئول یکی از انتشارات در تالقان نیز، از کاهش شمار کتاب‌های چاپ‌شده به زبان اوزبیکی خبر می‌دهد. به گفته‌ی او، شمار آثار منتشرشده از سوی این انتشارات در سال‌های اخیر کاهش یافته است. «در سال‌های گذشته، سالانه حدود ۱۰ کتاب به زبان اوزبیکی چاپ می‌کردیم، اما امسال این رقم به سه یا چهار کتاب کم‌حجم یا مقاله محدود شده است؛ زیرا مردم دیگر علاقه چندانی به خرید و مطالعه کتاب ندارند.»
کم‌بود منابع آموزشی به زبان اوزبیکی
پیامدهای مشکلات نشر تنها به بازار کتاب و فعالیت نویسندگان محدود نمی‌شود؛ بل دست‌رسی دانش‌آموزان و دانش‌جویان به منابع درسی و مطالعاتی به زبان اوزبیکی را نیز متأثر کرده است.
بشیراحمد سنقر، مسئول یکی از چاپ‌خانه‌ها در تخار، می‌گوید که دست‌رسی به منابع آموزشی به این زبان محدود است. «برای رفع این چالش، در سال جدید شش هزار جلد کتاب درسی صنف‌های دهم تا دوازدهم را چاپ و در شش ولسوالی توزیع کردیم. متأسفانه دست‌رسی مردم به منابع بیرونی، مانند کتاب‌های اوزبیکستان، نیز بسیار محدود است.»
با این حال، گسترش انترنت و منابع دیجیتالی تا اندازه‌ای زمینه‌ی دست‌رسی استادان و دانش‌جویان به آثار علمی و آموزشی را فراهم کرده است.
حسام‌الدین همدرد، آمر دیپارتمنت زبان و ادبیات اوزبیکی دانش‌گاه تخار، می‌گوید که در کنار ترجمه‌ی برخی آثار تخصصی از زبان انگلیسی به اوزبیکی، انترنت نیز به عنوان منبعی برای دست‌رسی به مطالب علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. «تغییر الفبای اوزبیکستان به لاتین در پنج سال گذشته، فرصت مثبتی برای استادان و دانش‌جویان ما فراهم کرد تا بتوانند از منابع علمی و روزآمد آن کشور در دیپارتمنت‌ها استفاده گسترده کنند.»
جایگاه زبان اوزبیکی در نهادهای علمی
با وجود مشکلات موجود در بخش چاپ و نشر، مقام‌های علمی می‌گویند که زبان اوزبیکی هم‌چنان در شماری از نهادهای علمی و آموزشی افغانستان تدریس می‌شود و تلاش‌ها برای گسترش آموزش آن ادامه دارد.
عبدالمجید ندیم، رییس بخش اوزبیکی در اکادمی علوم افغانستان، با تأکید بر جایگاه این زبان در نظام آموزشی کشور می‌گوید که زبان اوزبیکی در اکادمی علوم، نهادهای معارف و دانشگاههای شماری از ولایت‌ها تدریس می‌شود.
او می‌افزاید: «زبان اوزبیکی در تمام بخش‌ها، از اکادمی علوم و معارف گرفته تا دانشگاههای ولایت‌هایی چون فاریاب، سرپل، جوزجان، بلخ و سمنگان، عملاً استفاده می‌شود هم‌چنان جوانانی پس از آموزش از این بخش فارغ می‌شوند. تلاش ما این است که با تدریس زبان اصیل در مکتب‌ها، زبان اوزبیکی رشد کند و در عصر فن‌آوری کم‌تر از زبان‌های دیگر متأثر شود.»
کارشناسان و فعالان فرهنگی تأکید می‌کنند که برای حمایت از ادبیات مکتوب اوزبیکی و جلوگیری از رکود در بخش نشر، دولت و تاجران ملی باید صندوق‌های حمایتی ویژه‌ای برای چاپ آثار نویسندگان ایجاد کنند.
