بلخ مرکزی مزارشریف شهریده ناگران کیشیلردن قطارینینگ ایتیشلریچه، تعلیمی امکانیت یوقلیگی و اقتصادی قیینچیلیکلر، اولرگه تحصیلگه دوام بیریشنی قیینلشتیریب و ایش اختریش پیتیده هم کوپینچه چیکلاولر بیلن روپهره بولهدیلر. اولرنینگ کوپهیتیریشلریچه، بعضا ایشگه آلینیش چاغیده قابلیت و مهارتلری اورنیگه ناگرانلیکلریگه اعتبار قرهتیلهدی.
بیش یاشرلیگیده هاوان اوقی تیگگنی نتیجهسیده ایکی ایاغینی قولدن بیرگن مزارشریف یشاوچیسی بُبانی حکیمینینگ ایتیشیچه، تحصیلینی دوام بیره آلمهگنی بیرحالده، تیکووچیلیک مهارتیگه ایگه دیر؛ لیکن ایش تاپیش اوچون کوپینچه قیینچیلیکلر بیلن روپهره بولگن. «تیکووچیلیکنی بیلهمن، اوزیم تیکووچیلیک استادیمین؛ لیکن ایش اوچون کوپ جایلرگه باردیم، بارگنیمده سین ناگران بیر کیشی و ایش قیله آلمهیسین دیهر ایدیلر. اولر استعدادنی کورمس ایدی، یالغیز ناگرانلیگیمنی کورهر ایدیلر.»
آنه توغمه شکلده ایاق تامانیدن ناگران بولگن مزارشریف شهری یشاوچیسی ۱۹ یاشر روینا خیرخواهگه کوره، ناگران کیشیلرگه قرشی جمعیت قرهشلری و اولرنینگ امکانیتلریگه اعتبار قرهتمسلیک، تعلیم و ایش بیلن شغللنیش یولینی قیینلشتیرگن توسیقلردن دیر. «بیر قطار نرسه تحصیلیمگه دوام بیره آلمسلیگیمگه سبب بولدی؛ ناگران کیشیلر اوچون تعلیمی نرسهلر کملیگی و جمعیتنینگ ایشانچسیزلیگی کبی. مین هیچ قچان کوچسیز و هیچ بیر ایش قولیدن کیلمهگن بیر کیشی صفتیده اوزیمنی کورمهگنمین؛ لیکن جمعیت مینی قابلیتسیز توشینهدی، چونکه باشقهلر کبی ساغلام ایمسمین و قیینچیلیگیم شو دیر.»
شونینگدیک بو ولایت یشاوچیلریدن باشقه بیری و کوزدن عاجز بولگن اسدالله باخترینینگ ایتیشیچه، ناگرانلیک یانیده اقتصادی قیینچیلیکلر و امکانیت یوقلیگی، تحصیلگه دوام بیریش و ایش تاپیشنی قیینلشتیرگن؛ انه شوو سبب کمپیوتر ساینس بولیمیده تحصیل قیلیش و ایستهگنی ایشگه ایگه بولیش آرزوسیگه ییتیشه آلمهگن.
باخترینینگ کوپهیتیریشیچه: «اقتصادی قیینچیلیکلر، امکانیت یوقلیگی و باشقه نرسهلر سبب تحصیل گه دوام بیریب و ایش تاپه آلمهدیم؛ قیغو بیلن ناگران بولگنیم اوچون ایشگه ایگه بوله آلمهدیم. ناگران بولمهگن بولسه ایدیم، کامپیوتر مهندسی بولهر ایدیم یا-ده باشقه بیران ایش بیلن شغللهنیب و کوپراق رشد قیلهر ایدیم؛ لیکن ناگرانلیک بو ایشگه توسیق بولدی.»
کوزدن عاجز و اسلامی بیلیم و فرهنگ ساحهسینینگ تعلیم و تربیه بولیمینی بیتیرگن عبدالباسط مولویزادهگه کوره، بلخ ولایتی کانکور سیناویگه شرکت قیلیش اوچون مناسبت شرایط یوقلیگی یانیده تعلیمی امکانیت، ستندرد صنفلر، مسلکی استادلر و بریل خطی بولمهگنی، او و باشقه ناگران کیشیلرنینگ تحصیل یولیده روپهره بولگن اینگ مهم قیینچیلیکلریدن دیر. «تحصیل یولیده تورلیخیل قیینچیلیکلر جملهدن ناگران کیشیلر اوچون ستندرد صنف یوقلیگی، مسلکی استادلر یوقلیگی، کوزدن عاجز کیشیلرگه مخصوص بیریل خطی یوقلیگی و بلخ ولایتیده امکانیت تامینلنمسلیگی بیلن روپهره ایدیک.»
حقوقدانلردن سیدمحمد یزدانپرستنینگ ایتیشیچه، مکتبدن بیلیم یورتگچه تعلیمی مرکزلرده متخصص کوچ و امکانیت یوقلیگی، ناگران کیشیلرگه تحصیلی فرصتلرنی چیکلنتیرگن. شونینگدیک او، ایش بیلن شغللنیش بولیمیده قوللب-قوتلش برنامهلرینینگ مکمل شکلده عملگه آشیریلمسلیگینی اوشبو کیشیلرنینگ باشقه قیینچیلیکلریدن بیلهدی. «ناگران بیر کیشینینگ مکتب گه بارگنیده، تعلیمی نهادلرده اولرنینگ شامل بولیشی اوچون ییترلی بیر امکانیت تامینلنمهگن. عمومی مکتبلر اوقیتووچیلری کوزدن عاجلرگه مخصوص خط (بریل) و ایشیتیشدن عاجز کیشیلرگه مخصوص اشاره تیلینی درست بیر شکلده بیلمهیدیلر. ایش بیلن شغللنیش بولیمیده گرچند حکومت ادارهلریده ناگران کیشیلر حضوری اوچون اوچ فایز نظرگه آلینگن، بیراق اونینگ عملگه آشیریلیشی بیر قطار قیینچیلیکلر بیلن روپهره دیر.»
بیلیم یورت استادی سیدمحمد هاشمینینگ ایتیشیچه، ستندرد امکانیت یوقلیگی ناگرانلیگی بولگن طلبهلر حضورینی قیینچیلیک بیلن دوچ قیلگن. «بیلیم یورتلر ناگران کیشیلر اوچون اونچهلیک معیارلر و خلقارا ستندردلر بیلن توزهلمهگن. ناگران کیشیلر حاضرگی شرایطده کوپینچه قیینچیلیک بیلن روپهرهلر. ناگران کیشیلر اوچون اینگ مهم قیینچیلیک ایسه اقتصادی ضعف دیر.»
شوندهی بیرحالده، بلخ ایش و اجتماعی ایشلر ریاسی مسئوللرینینگ ایتیشلریچه، ناگران کیشیلر اوچون ایش بیلن شغللنیش و مسلکی تعلیملر امکانیتی یرهتیلیشی اوچون بیر قطار اقداملر عملگه آشیریلگن. بلخ ایش و اجتماعی ایشلر ریاستی آمری عبدالغفور حقانینینگ ایتیشیچه، اسلام امیرلیگی ادارهلریده ایشگه آلینیشنینگ اوچ فایزی، ناگران کیشیلرگه اختصاص بیریلیب و اولردن قطاری اوچون مسلکی تعلیملر امکانیتی یرهتیلگن. «اوچ-تورت ییل آلدین اسلام امیرلیگی باش وزیرینینگ اداری اورین باسری ملا عبدالغنی برادر آرقهلی برچه ادارهلرگه بیر مکتوب یوباریلدی که اونینگ اساسیده، اسلام امیرلیگی ادارهلریده ایشگه آلینیشنینگ اوچ فایزی ناگران کیشیلرگه اجرهتیلگن. ناگران کیشیلرگه حقارتلی شکلده قرهلمسلیگی کیرهک.»
۲۰۲۵-ییل دسمبر آییده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ اعلام قیلیشیچه، افغانستانلیکلردن ۲۴.۶ فایزی آز ناگرانلیک، ۴۰ فایزی اورته ناگرانلیک و ۱۳.۹ فایزی آغیر ناگرانلیک بیلن حیات کیچیرماقده. شونینگدیک خلقارا ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی، افغانستان ده آغیر ناگرانلیگی بولگن کیشیلر سانینی قریب ۸۰۰ مینگ کیشی یعنی مملکت جمعیتینینگ ۲.۷ فایزیگه تینگ دیب بهالهگن.
