جمهوریت توزومی قولهشی و عیاللر چیتلنتیریلیشیدن کېین، افغانستانلیک عیاللرنینگ حقوقیدن دفاع قیلیش اوچون ناراضیلیک و دادخواهیلیکلر و خلقارا اوچرهشوولر بولیب اوتگن. افغانستانده اسلام امیرلیگی قدرتنی آلگنیدن اوچ ییلدن کوپراق اوتماقده و عیاللر گه یرهتیلگن چېکلاولر بیلن، افغانستانلیک عیاللرنی قۉللب-قوتلش اوچون خلقارا اوچرهشوولر نتیجه بیرگن یا-ده بیرمهگن؟ بو حقده سوال تاپیلهدی.
میلادی ۲۰۲۲-ییلدن حاضرگه قدر، افغانستاندهگی عیاللرنی قۉللب-قوتلش اوچون دنیا مقیاسیده ۲۲ ییغیلیش اوتکزیلگن. ایکّی ییغیلیش میلادی ۲۰۲۲-ییلده، ۱۰ ییغیلیش میلادی ۲۰۲۳-ییلده، توقیز ییغیلیش میلادی ۲۰۲۴-ییلده و بیر ییغیلیش هم میلادی ۲۰۲۵-ییلنینگ بیرینچی آییده اوتکزیلگن. بو ییغیلیشلر مهم نهادلر جملهدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کینگشی، اسلامی همکارلیک تشکیلاتی، اروپا پارلمانی، خلقارا کیچیریم تشکیلاتی، ۷ گروه، امریکا کانگرسی انسان حقلری کمیسیونی، بیرقطار دولتلر و خلقارا انسان حقلری نهادلری میزبانلیگی بیلن اوتکزیلگن.
نارویده اسلو مذاکرهلری (۲۰۲۲)، نیویارکده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کینگشی ییغیلیشی (۲۰۲۳)، بروکسلده اروپا پارلمانی مخصوص ییغیلیشی (۲۰۲۴) و پاکستانده اسلامی مملکتلر ییتکچیلرینینگ ییغیلیشی (۲۰۲۵)، افغانستاندهگی خاتین-قیزلرنینگ تقدیری حقیده بحث اېتیلگن ییغیلیشلردن سنلهدی.
خلقارا نهادلر گه قۉشیمچه، افغانستاننینگ چیتایلدهگی فعال عیاللری هم عیاللر حقوقیدن دفاع قیلیش اوچون دادخواهیلیک ییغیلیشلر اوتکزگن. مثال اوچون، تورکیهده افغانستانلیک فعال عیاللرنینگ ییغیلیشی (۲۰۲۳)، افغانستانلیک ۵۰ حقوقداننینگ حضوری بیلن اسپانیا پایتختی مادرید ییغیلیشی (۲۰۲۴)، افغانستانلیک ۱۳۰ عیالنینگ حضوری بیلن البانیا پایتختی تیراناده اوچ کونلیک ییغیلیش (۲۰۲۳)، افغانستاندهگی عیاللر حقوقیدن دفاع قیلیش اوچون اوتکزیلگن ییغیلیشلردن اتهلهدی.
بیزلرنینگ فیسبوک صحیفهمیزگه باش اورینگ!
بو ییغیلیشلر افغانستانلیک عیاللرنینگ قیینچیلیگیدن بیر قسمینی حل قیلگن می؟ عیال حقوقی فعالی محبوبه سراج گه کوره: «بو ییغیلیشلر حقیقتن تأثیرلی بولسه اېدی، بیز حاضرگه قدر نتیجهنی کورردیک. بولر یالغیز آوازلرنی تیریک اسرهش اوچون اونملی بولگن؛ بیراق جدی اۉزگریش گه سبب بولمهگن.»
باشقه تاماندن، سابق حکومتده پارلمان وکیلی شکریه بارکزینینگ ایشانچی گه کوره، بو ییغیلیشلرنینگ کوپینچهسی الدهش کبی دیر و اشتراکچیلر کوپراق شخصی مناسبت اساسیده تنلنهدیلر. اونینگ ایتیشیچه: «بو ییغیلیشلرنینگ کوپینچهسی تأثیرچن اېکنلیگینی اېتیش قیین، برچه تامانلمه، همهشمول بولگن؛ البته برچه کتگوریلر شامل دیر. بو ییغیلیشلرنینگ بعضیلری لازم ییغیلیشلر بولگن؛ بیراق یخشی نتیجه بیرمهگن.»
شو بیلن بیرگه، راحله صدیقی کبی عیال حقوقی فعاللریدن بیرقطاری، عیاللر حقوقی گه بغیشلنگن خلقارا ییغیلیشلر اوتکزیلیشینی ضروری بیلیب و دادخواهیلیک دوام تاپیشی گه تأکید اېتهدیلر. اونینگ ایشانچی گه کوره: «بیردن اوزگریش بولمهیدی و بو ییغیلیشلر استه بولسهده، بیراق سرپرست حکومتنینگ عدالتلی یول گه کېریتیش و جوابگرلیکّه تارتیش اوچون یخشی دیر.»
عیاللرنینگ حقوقی گه بغیشلنگن خلقارا ییغیلیشلر اوتکزیلیشیدن کېین، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، اسلامی مملکتلر، خلقارا ایش تشکیلاتی، انسان حقلری کوزهتووچی تشکیلاتی و باشقه نهادلر تامانیدن ۱۵ قطعنامه و رسمی بیانیه صادر بولگن. خاتین-قیزلرنینگ ایش و تحصیلی گه یرهتیلگن چېکلاولر تیزلیک بیلن بیکار قیلینیشی؛ امرمعروف و نهی منکر وزیرلیگینینگ سیاستلریدن تنقید اېتیش؛ سرپرست حکومت بیلن عادی همکارلیک قیلمسلیک حقیده آگاهلنتیریش و افغانستان کېلهجگی حقیده خلقارا مذاکرهلرده عیاللرنینگ رولی بولیش گه تأکید اېتیش، بو قطعنامهلرنینگ مهم موضوعلریدن دیېلگن.
بیزلرنینگ «ایکس» ترماغی ده هم تعقیب قیلینگ!
بیراق سرپرست حکومت، افغانستانده عیاللر احوالی گه بغیشلنگن تورلی تشکیلاتلر تامانیدن صادر اېتیلگن بو قطعنامهلرنی نتیجهسیز اتهگن. سرپرست حکومت سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد، بو ییغیلیشلر گه مناسبت بیلدیریب ایتیشیچه: «اوشبو ییغیلیشلرده افغانستاندن رسمی وکیل چقیریلمهگن، بو حکومت نتیجهلرینی قبول قیلمهیدی.»
خلاصه؛ خلقارا ییغیلیشلر، امید اورنی یا-ده ثمرهسیز تکرار؟
افغانستاندهگی عیاللر حقوقینی قۉللب-قوتلش اوچون اوتکزیلگن ۲۲ خلقارا ییغیلیش و تورلی بیانیهلر صادر اېتیلیشی بیلن، بو مملکتدهگی عیاللر همان تورلی قیینچیلیکلر بیلن دوچ دیر. عیال حقوقی فعاللریدن کوپینچهسی، بو ییغیلیشلرنی اونمسسیز اتهیدیلر و باشقه بیرقطارینینگ ایشانچی گه کوره، بو ییغیلیشلر دنیا مقیاسیده عیاللر اونیتیلیشی گه سبب بولگن.
سابق حکومتده انسان حقلری مستقل کمیسیون باشلیغی شهرزاد اکبرنینگ ایتیشیچه: «خلقارا ییغیلیشلر یالغیزلیک بیلن یېترلی اېمس؛ بیراق ایریم موردلرده مهم آدیملر کوتاریلگن.»
عیاللرنینگ حقوقی گه دایر اوتکزیلگن خلقارا ییغیلیشلرنینگ نتیجهسی اساسیده، بو ییغیلیشلر افغانستانده عیاللرنینگ تیریکچیلیگی اوستیگه اونچهلیک تأثیر قویمهی و اولر گه یرهتیلگن چېکلاولرنی کمهیتیره آلمهگن.
