حق ملاقات با فرزندان؛ حقی که با طلاق از بین نمی‌رود

پس از جدایی زوجین، چه‌گونگی ادامه‌ی ارتباط والدین با فرزندان، از موضوع‌های مهم خانوادگی به شمار می‌رود. عالمان دین و حقوق‌دانان، می‌گویند که در چنین مواردی، توجه به آرامش، تربیت و مصلحت فرزندان اهمیت ویژه دارد و بهتر است زمینه‌ی ارتباط مناسب آنان با هر دو والد، به‌ ویژه مادر، در چهارچوب اصول شرعی و قانونی فراهم شود.

به گفته‌ی آگاهان، جدایی زن و شوهر به معنای پایان رابطه‌ی والدین با فرزندان نیست و خانواده‌ها می‌توانند با هم‌کاری و تفاهم، شرایطی را فراهم کنند که ارتباط فرزندان با والدین ‌شان حفظ شود. حقوق‌دانان، می‌گویند که در موضوع‌های خانوادگی، بهتر است تصمیم‌ها با درنظرگرفتن وضعیت فرزندان و شرایط خانواده گرفته شود. آنان، می‌افزایند که در صورت بروز اختلاف، مراجعه به مراجع مربوط و استفاده از راه‌های قانونی می‌تواند به حل مناسب موضوع کمک کند.

از دیدگاه فقه اسلامی نیز توجه به وضعیت فرزندان و تأمین نیازهای آنان از اهمیت برخوردار است. عالمان دین، تأکید می‌کنند که والدین پس از جدایی هم‌چنان در برابر پرورش فرزندان مسئولیت دارند و بهتر است در این زمینه هم‌کاری و تفاهم داشته باشند. به باور آنان، حفظ رابطه‌ی مناسب میان فرزندان و والدین می‌تواند در ایجاد آرامش بیش‌تر برای کودکان و ادامه‌ی بهتر زندگی آنان مؤثر باشد. هم‌چنین، خانواده‌ها می‌توانند با دوری از ایجاد فضای پرتنش، شرایط مناسب‌تری را برای فرزندان فراهم کنند.

روان‌شناسان، نیز می‌گویند که کودکان پس از جدایی والدین، بیش از هر چیز به آرامش، توجه و حمایت نیاز دارند. به گفته‌ی آنان، ادامه‌ی ارتباط مناسب با والدین، به‌ ویژه مادر، در صورتی که با شرایط خانواده سازگار باشد، می‌تواند به ثبات روحی و عاطفی کودکان کمک کند. آنان، می‌افزایند که لازم است اختلاف‌ها میان بزرگ‌سالان بر روابط آنان با فرزندان تأثیر نگذارد.

این در حالی است که در برخی مناطق افغانستان، فرهنگ و رسم‌های محلی سبب شده است که در برخی موارد، زنان به محض جدایی از همسران ‌شان، از ادامه‌ی ارتباط با فرزندان خود از سوی شوهر، برادرشوهر یا بزرگان خانواده‌ی شوهر محروم شوند. شماری از شهروندان افغانستان نیز از چنین مواردی روایت می‌کنند.

عالمان دین و کارشناسان حقوقی، هم‌چنین تأکید می‌کنند که در صورت نیاز، خانواده‌ها می‌توانند برای دریافت مشوره و راهنمایی به مراجع مربوط مراجعه کنند تا موضوع‌های خانوادگی در فضای مناسب و با توجه به شرایط موجود بررسی شود. به باور آنان، هدف اصلی در چنین مواردی باید تأمین آرامش و آینده‌ی بهتر فرزندان باشد و تصمیم‌ها نیز با توجه به شرایط خانواده و در چهارچوب ارزش‌های دینی و اصول قانونی اتخاذ شود.

آنان، می‌گویند که هم‌کاری میان خانواده‌ها، رعایت احترام متقابل و توجه به نیازهای فرزندان می‌تواند زمینه‌ی ارتباط سالم‌تر والدین و فرزندان را پس از جدایی فراهم کند و از ایجاد فاصله‌های غیرضروری میان آنان جلوگیری شود.

با این حال، محمد قانت، عالم دین، می‌گوید که از دیدگاه اسلام، جدایی والدین به معنای قطع رابطه‌ی آنان با فرزندان نیست و حق دیدار پدر و مادر با فرزندان پس از طلاق باید حفظ شود؛ مگر این که این دیدار به مصلحت کودک نباشد یا بر اساس حکم محکمه محدود شود.

محمد قانت، می‌گوید: «از نظر دین اسلام، جدایی والدین به معنای قطع ارتباط والدین با فرزندان نیست. هر یک از آنان حق دارد با فرزندان شان دیدار کنند. هیچ طرفی، نه مادر و نه پدر، نمی‌تواند پس از طلاق، طرف دیگر را از دیدار با فرزندان شان محروم کند؛ مگر در صورتی که دیدار یکی از طرفین سبب آسیب به کودکان شود. در آن صورت، می‌توانند بر اساس حکم محکمه مانع دیدار یکی از طرفین با فرزندان شوند.»

در همین حال، آصفه امینی، حقوق‌دان، دیدار مادر با کودکان را یک حق بنیادی مادر می‌داند. او، می‌گوید: «نداشتن حضانت به معنای ازبین‌رفتن رابطه‌ی مادر و فرزند نیست. با توجه به اصول حقوق خانواده و مصلحت طفل، مادر حق دارد با فرزند خود دیدار کند و این حق نباید بدون دلیل قانونی از او سلب شود. حتا در صورتی که حضانت بر دوش پدر باشد، او نمی‌تواند بدون حکم محکمه مانع دیدار مادر با فرزندش شود.»

بانو امینی، برای کاهش اختلاف‌ها میان والدین بر سر دیدار با کودکان، راهکارهایی را نیز پیشنهاد می‌کند. او، می‌گوید: «مقررات شفاف و دقیق مربوط به حق ملاقات والدین تنظیم شود، برای جلوگیری از نقض این حق، ضمانت‌های اجرایی مؤثرتری در نظر گرفته شود، مشاوره‌های خانواده تقویت شود و به دعواهای خانوادگی به‌ سرعت رسیدگی شود.»

زکریا بارکزی، روان‌شناس، از آسیب‌پذیری درازمدت کودکان پس از طلاق هشدار می‌دهد و می‌گوید: «زمانی که پدران و مادران از هم جدا می‌شوند، فرزندان به یکی از آن‌ها تعلق می‌گیرند. طفل از ناحیه‌ی روانی زنانه و مردانه، آسیب می‌بیند و ممکن است با یأس و محرومیت عاطفی روبه‌رو شود و اعتماد خود را نسبت به مرکز توجه دیگران از دست بدهد. آنان عواقب این وضعیت را در زمینه‌های شغلی، زندگی زناشویی و روابط اجتماعی در آینده تجربه می‌کنند.»

این در حالی است که شماری از زنان می‌گویند پس از طلاق یا تفریق، اجازه‌ی دیدار با کودکان شان را ندارند و این دوری و نداشتن امکان ملاقات، به رنجی طاقت‌فرسا برای آنان تبدیل می‌شود.