در دشتها و روستاهای فاریاب، خشکسالی دیگر تنها به زمینهای زراعتی محدود نمانده است؛ چراگاهها کمتر شده، علوفه گرانتر شده و گرمای شدید، زندگی مواشی را دشوارتر کرده است. برای خانوادههایی که گاو و گوسفند همزمان منبع غذا، درآمد و پشتوانهی اقتصادی آنان است، ضعیفشدن یک حیوان فقط کاهش یک دارایی نیست؛ میتواند به معنای کاهش شیر و گوشت، ازدسترفتن درآمد و دشوارترشدن تأمین غذای خانواده باشد.
در دامنههای کوهستانی دایکندی، سوختن شکوفههای بادام در سرمای ناگهانی بهار و خشکسالیهای پیدرپی، تنها داستان نابودی یک محصول زراعتی نیست؛ روایتی عریان از کوچکشدن دسترخوان خانوادههایی است که میان فروش واپسین مواشی، قرضداری از دکانها و حذف وعدههای غذایی دستوپا میزنند. در حالی که هشدارهای سازمانهای بینالمللی مانند فائو و برنامهی جهانی غذا از سقوط معیشتهای روستایی افغانستان به ورطهی بحران حاد غذایی خبر میدهند، صدای باغداران دایکندی به پیشواز اجلاس جهانی اقلیم میرود تا یادآوری کند: برای مردمی که زحمت یکسالهی شان در چند ساعت یخ میزند، «سازگاری اقلیمی» نه یک بیانیهی تشریفاتی روی کاغذ، بل نبردی روزمره میان مرگ درختان و لقمهنانی برای بقای فرزندان است.
فراه سالها یکی از مناطق مهم زراعتی افغانستان بوده است؛ اما امروز در بخشهایی از این ولایت، نشانههای یک بحران عمیق آبی به وضوح دیده میشود. این وضعیت ناپایدار اقتصادی، هزینههای کمرشکنی را به کشاورزان فرودست به وجود آورده است. حفر چاه عمیق میان ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار افغانی هزینه دارد؛ رقمی که پرداخت آن برای بیشتر روستانشینان غیرممکن است.
یخچالهای طبیعی افغانستان در فاصلهی ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ حدود ۱۳.۸ درصد، یعنی ۴۰۶ کیلومترمربع از مساحت خود را از دست داده اند؛ در حالی که ۹۲ درصد مساحت یخچالهای کشور در حوزهی پنجآمو متمرکز است و مدلهای اقلیمی کاهش ۱۰ تا ۲۰درصدی جریان آب آمو را در دهههای آینده محتمل میدانند. با این حال، افغانستان هنوز در سال ۲۰۲۶ آمار دقیق و سراسری از وضعیت کنونی یخچالهایش ندارد. کوهستانهای پامیر و واخان در بدخشان، یکی از مهمترین مناطق یخچالی افغانستان و بخش بالادست حوزهی آبریز پنجآمو به شمار میروند.
