گفتوگوی سلاموطندار با ۲۵ دانشآموز پسر صنفهای دهم تا دوازدهم از پنج ولایت افغانستان نشان میدهد که روشهای آموزشی موجود نتوانسته است نیازهای یادگیری این دانشآموزان را به گونهی مؤثر برآورده کند. ۱۸ تن از دانشآموزان گفتوگوشونده، از کمبود آموزگاران مسلکی، ۱۱ تن همزمان از کمبود وسایل آموزشی نوین و کمبود کتابهای درسی، شکایت دارند.
نعمتالله ۱۸ساله، دانشآموز صنف دوازدهم در شهر کابل، با شکایت از کمبود و فرسودگی کتابهای درسی میگوید که به دلیل کمبود کتاب درسی مجبور شده کتابها را خودش خریداری کند. «در مکتب ما کمبود کتاب زیاد است، یک تعداد کتابها را مکتب برای ما در زمستان داد؛ اما این کتابها هم کهنه بود و مجبور شدم با وجود مشکلهای اقتصادی، یک تعداد این کتابها را خریداری کنم.»
ضراراحمد آمر ۱۷ساله، دانشآموز صنف یازدهم در شهر کابل، نیز از کمبود کتاب و پایینبودن کیفیت آموزش شکایت دارد. «روزی که در مکتب برای ما کتاب میداد، غیرحاضر بودم؛ روز بعدی که رفتم، گفتند کتاب نیست. وقتی مکتب آغاز شد، فقط چند کتاب برای ما دادند و من مجبور شدم از بیرون کتاب خریداری کنم.»
بیشتر دانشآموزان، میگویند که شیوهی تدریس در صنفها بر روش حفظ مطالب در حافظهی دانشآموزان و یادداشتبرداریها توسط آنان، استوار است و فرصت کافی برای بحث، تحقیق و تفکر انتقادی وجود ندارد. کمبود لابراتوارهای مجهز، کتابخانههای معیاری و صنفهای کمپیوتر، از دیگر مشکلهایی اند که دانشآموزان در ولایتهای مختلف با آن روبهرو اند.
محمد ۱۷ساله، دانشآموز صنف یازدهم در یکی از مکتبهای سمنگان، از معیارینبودن شیوهی درسی شکایت دارد. «سیستم آموزشی در مکتب ما بیشتر به گونهی نظری و میخانیک پیش میرود. به دلیل کمبود امکانات، استادان نمیتوانند درسها را به گونهی معیاری و عملی تدریس کنند. بیشتر درسها فقط به گونهی تشریحی و یادداشتبرداری ارائه میشود.»
سید عنایتالله ۱۸ساله، دانشآموز صنف دوازدهم در دایکندی، نیز از معیارینبودن شیوهی درسی شکایت دارد. «آموزش در مکتب ما بیشتر به یادداشتبرداری تکیه دارد. استادان موضوعهای مهم را یادداشت میدهند و از شاگردان میخواهند تا در مورد آن تحقیق و مطالعه کنند. در بعضی مضمونها به ویژه مضمونهای ساینسی، تا حدی کار عملی انجام میشود، اما این کارها محدود به امکانات اندک لابراتوار است. استادان نکات اساسی را توضیح میدهند، اما به دلیل کمبود وسایل، بسیاری از درسها فقط به شکل نظری تدریس میشوند.»
در کنار این، کمبود لابراتوارهای مجهز، کتابخانههای معیاری، صنفهای کمپیوتر و وسایل آموزشی، از دیگر مشکلهایی اند که دانشآموزان با آن روبهرو اند. احمدفرید ۱۸ساله، دانشآموز صنف دوازدهم از سرپل و ذبیحالله ۱۷ساله، دانشآموز صنف یازدهم از هرات، از نبود کتابخانهی مجهز و لابراتوار چنین میگویند.
احمدفرید، میگوید: «مهمترین مشکل مکتب ما کمبود کتابهای درسی، نبود لابراتوار مجهز، کمبود چوکی و میز مناسب، نبود کمپیوتر و ابزارهای فنآوری است.»
ذبیحالله، نیز میگوید: «در مکتب ما مهمترین کمبودها این است که بخش لابرتوار و کمپیوترلب ندارد. امکاناتش زیاد پیشرفته نیست و این باعث شده که به شاگردان تدریس خوب صورت نگیرد.»
عتیق سباوون ۱۸ساله، دانشآموز صنف یازدهم در یکی از مکتبهای هرات و عزیزالله ۱۸ساله، دانشآموز صنف دوازدهم در کابل، میگویند که به دلیل تراکم شمار دانشآموزان در صنفها از یک سو و کمبود برنامههای آموزشی برای ارتقای ظرفیت آموزگاران از سوی دیگر، کیفیت تدریس پایین است و دانشآموزان به گونهی درست آموزش نمیبینند.
عتیق سباوون، میافزاید: «ازدحام شاگردان در صنفها بسیار زیاد است. گاهی به دلیل کمبود جای، شاگردان مجبور میشوند ایستاده درس بخوانند. این ازدحام باعث کاهش تمرکز شاگردان و پایینآمدن کیفیت آموزش میشود.»
عزیزالله، نیز میافزاید: «تعداد شاگردان در صنفها زیاد است و همین موضوع سبب میشود که فضای درسی آرام نباشد. در نتیجه، استادان نمیتوانند به همه شاگردان به گونهی یک سان توجه کنند.»
در همین حال، شماری از خانوادهها، نیز میگویند با این که مکتبها به روی دختران شان بسته است، پسران هم با چالشهای زیاد از جمله کمبود کتاب و پایینبودن کیفیت درسی روبهرو اند.
محمدصالح که دو پسرش در دورهی لیسه درس میخوانند، میگوید: «پسرانم در مکتب مشکلهای زیاد دارند، کتاب ندارند، کمبود معلمین است و انگیزه ندارند. از حکومت میخواهیم که این مشکلها را جدی بگیرد و روند آموزش را تغییر بدهد.»
نازنین، آموزگار در یکی از مکتبهای دولتی شهر کابل، نبود برق و کمبود کتاب را از مشکلهای اساسی مکتب شان میداند و میگوید که کمبود کتاب و نبود مواد درسی انگیزهی دانشآموزان را پایین میآورد. «کمبود کتاب و نبود برق و همچنین کمبود آموزگاران مسلکی، از مشکلهای ما بود که خوشبختانه اکنون تا حدودی حل شده است. من همیشه از جان و دل تدریس میکنم و تلاش میکنم با مواد درسی وارد صنف شوم.»
در همین حال، کارشناسان آموزشی، میگویند که تقویت مهارتهای عملی، تشویق دانشآموزان به پژوهش، استفاده از فنآوریهای آموزشی و بهروزرسانی نصاب درسی میتواند در بهبود کیفیت آموزش نقش مهمی داشته باشد.
محبوبالله موحد، کارشناس آموزشی، میگوید: «از مشکلهای کلان در نهادهای آموزشی یکی این است؛ با این که ما در قرن ۲۱ زندگی میکنیم، امکانات ابتدایی محدود است؛ نبود معلمان متخصص، نبود امکانات آموزشی و نبود کتاب و مواد درسی و آموزشی. عدم دسترسی به فنآوری و نبود رشتهبندی مشخص از چالشهایی است که روش درسی و جریان آموزش را صدمه زده است.»
این در حالی است که دیدهبان حقوق بشر در گزارشی که در دسمبر ۲۰۲۳ پخش شده، هشدار داده که اخراج آموزگاران زن از مکتبهای پسرانه، کمبود آموزگاران مسلکی، افزایش تنبیه بدنی، تغییرهای پسرونده در نصاب درسی و افزایش ترک مکتب، از مهمترین چالشها فراروی آموزش پسران است.
