افغانستان سالانه میلیاردها دالر از رویدادهای طبیعی و پیامدهای تغییرات اقلیمی زیان می‌بیند. پیش‌بینی احتمال بارندگی و برف بیشتر در ماه‌های پیش‌رو می‌تواند برای منابع آب و زراعت فرصت ایجاد کند؛ اما کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون آمادگی، این بارندگی‌ها ممکن سبب سیلاب، برف‌کوچ، زمین‌لغزش و زیان‌های سنگین انسانی و اقتصادی شود.
افغانستان با طبیعت کوهستانی، حوزه‌های آبریز نامنظم، زیرساخت‌های آسیب‌پذیر و معیشت وابسته به منابع طبیعی، در برابر نوسانات اقلیمی شکنندگی بالایی دارد. در چنین شرایطی، احتمال شکل‌گیری یک ال‌نینوی نیرومند در سال‌های ۲۰۲۶–۲۰۲۷، توجه کارشناسان آب، محیط زیست، زراعت و مدیریت حوادث را به پیامدهای احتمالی آن برای این کشور جلب کرده است.
بر بنیاد اطلاعاتی که نجیب‌الله یوسفی، معاون بخش تغییر اقلیم، انرژی و محیط زیست برنامه‌ی انکشافی ملل متحد، در گفت‌وگو با رادیو سلام‌طندار ارائه کرده، افغانستان سالانه با زیان‌‌هایی در حدود دو۲ تا پنج میلیارد دالر ناشی از رویدادهای طبیعی و تغییرات اقلیمی روبه‌رو می‌شود. به گفته‌ی او، در سال گذشته دست‌کم ۱۹ ولایت پیامدهای خشک‌سالی را تجربه کرده و در برخی منطقه‌ها، کم‌بود آب به تخلیه‌ی روستاها انجامیده است.
یوسفی، با اشاره به گزارشی از برنامه‌ی توسعه‌ای ملل متحد که وضعیت محیط زیست افغانستان را در بخش‌هایی چون آب، انرژی، مدیریت زباله، صحت و آموزش بررسی کرده، می‌گوید تصویر کلی از وضعیت این کشور نگران‌کننده است.
به گفته‌ی او، یکی از عامل‌های مهم آسیب‌پذیری افغانستان، وابستگی منابع آب به برف و یخ‌چال‌های کوهستان‌ها است. یوسفی، می‌افزاید وقتی برف کم‌تر می‌بارد یا زودتر ذوب می‌شود، جریان آب در زمان‌های مورد نیاز زراعت و مردم کاهش می‌یابد. در مقابل، بارندگی شدید روی خاک فرسوده و دامنه‌های کم‌پوشش می‌تواند به جای تغذیه‌ی منابع آب، به سیلاب منجر شود. «وقتی برف کم می‌بارد و یخ‌چال‌ها زودتر آب می‌شوند، باران هم که می‌آید، زمین فرسوده ظرفیت جذبش را ندارد. نتیجه این است که در فاصله‌ی حمل تا جوزا سیلاب‌های مدهش جاری می‌شود و در فصل نیاز، آب نیست.»
نجیب‌الله یوسفی، تغییرات اقلیمی، کم‌بود زیرساخت‌های ذخیره‌سازی آب و مصرف ناآگاهانه را از عامل‌های عمده‌ی بحران آب می‌داند. به گفته‌ی او، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، به ویژه با استفاده از پمپ‌های سولری، نگرانی‌ها را افزایش داده است؛ زیرا دست‌رسی آسان‌تر به آب، در نبود مدیریت و نظارت مؤثر، می‌تواند به کاهش بیشتر سطح آب‌های زیرزمینی بینجامد.
یوسفی بر استفاده از راهکارهای مبتنی بر طبیعت، احیای خاک، جنگل‌کاری، نهال‌شانی و توسعه‌ی زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و مدیریت آب تأکید می‌کند. او هم‌چنان حمایت از معیشت خانواده‌های زراعت‌پیشه، به ویژه زنان، و ترویج روش‌های زراعتی و بذرهای مقاوم را از راهکارهای سازگاری با تغییرات اقلیمی می‌داند.
ال‌نینو چیست و چرا امسال توجه کارشناسان را جلب کرده است؟
ال‌نینو بخشی از چرخه‌ی طبیعی تغییرات اقلیمی در اقیانوس آرام است. این پدیده با گرم‌شدن غیرمعمول آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی هم‌راه می‌شود و می‌تواند گردش جو و الگوهای بارندگی و دما را در بخش‌های مختلف جهان تغییر دهد. اثر آن در همه‌ی مناطق یک‌سان نیست و به عامل‌های اقلیمی دیگر نیز وابسته است.
نجیب‌الله سدید، متخصص آب، محیط زیست و تغییر اقلیم، در وبینار شبکه‌ی متخصصین آب و محیط زیست افغانستان با هم‌کاری مؤسسهٔ «میراب»، سازوکار این پدیده را توضیح داده است.
به گفته‌ی او، در شرایط عادی بادهای تجارتی در نزدیکی خط استوا آب‌های گرم سطحی را به سوی غرب اقیانوس آرام می‌رانند. هنگام ال‌نینو، این بادها ضعیف می‌شوند و آب گرم به بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام گسترش می‌یابد. این تغییر بر گردش جو اثر می‌گذارد و می‌تواند الگوهای بارندگی و خشک‌سالی را در نقاط مختلف دگرگون کند.
در مقابل، لانینا با تقویت بادهای تجارتی و سردترشدن آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام هم‌راه است.
سدید، می‌افزاید دمای آب اقیانوس آرام از اپریل روند افزایشی داشته و پیش‌بینی‌های مطرح‌شده در وبینار از احتمال شدت‌گرفتن این پدیده در ماه‌های پیش‌رو حکایت می‌کرد. بر اساس این پیش‌بینی‌ها، ال‌نینو ممکن است تا اواخر زمستان و اوایل بهار ادامه یابد و به سطح بسیار نیرومندی برسد.
با این حال، او بر احتیاط علمی تأکید می‌کند: «هیچ دو ال‌نینویی دقیقا مانند هم نیستند.» تجربه‌ی دوره‌های گذشته می‌تواند برای شناخت سناریوهای احتمالی کمک کند، اما تضمین نمی‌کند که همان پیامدها دوباره تکرار شوند. بنابراین، شدت احتمالی ال‌نینو باید جدی گرفته شود، ولی اثر آن بر افغانستان را نمی‌توان از پیش قطعی دانست.
پیش‌بینی بارندگی؛ فرصت احتمالی، نه تضمین
مدل‌های پیش‌بینی فصلی که در وبینار مطرح شدند، احتمال افزایش بارندگی در بخش‌هایی از افغانستان را در نومبر نشان می‌دادند. بر اساس همان مدل‌ها، وضعیت بارندگی ممکن است در دسمبر و جنوری اندکی ضعیف شود و در فبروری و مارچ دوباره افزایش یابد. با این حال، پیش‌بینی‌های فصلی با عدم قطعیت هم‌راه اند و با رسیدن اطلاعات تازه تغییر می‌کنند.
عبدالباسط رحمانی، کارشناس حوادث و مسئول پلتفرم «چشمه‌سار»، با اشاره به شاخص استاندارد بارندگی (SPI) می‌گوید بخش‌هایی از شمال، جنوب و غرب افغانستان در دوره‌ی مورد بررسی بارندگی کم‌تر از میانگین دریافت کرده، در حالی که وضعیت شماری از مناطق شرقی و مرکزی بهتر بوده است. «این تفاوت‌ها مهم اند: بارندگی بیشتر ممکن است برای مناطق خشک‌مانده فرصت جبران فراهم کند، اما در مناطقی که خاک از پیش مرطوب است یا در معرض لغزش قرار دارد، می‌تواند خطر را افزایش دهد.»
نجیب‌الله سدید، متخصص آب، محیط زیست و تغییر اقلیم نیز، می‌گوید که ال‌نینو در برخی دوره‌های گذشته با افزایش بارندگی در بخش‌هایی از غرب و آسیای میانه هم‌راه بوده است؛ اما این تجربه به معنای آن نیست که تمام حوزه‌های آبریز افغانستان به یک اندازه بارندگی دریافت خواهند کرد. «افزون بر مقدار باران، زمان بارش، شدت آن، شکل بارش برف یا باران و وضعیت خاک و رودخانه‌ها تعیین می‌کند که آب به ذخایر کشور کمک می‌کند یا زیان به بار می‌آورد.»
زراعت؛ امکان بهبود محصول و تداوم خطر ناامنی غذایی
برای کشوری که بخش بزرگی از معیشت مردم آن به کشاورزی و دام‌داری وابسته است، بارندگی و برف زمستانی می‌تواند اهمیت حیاتی داشته باشد. شعیب صبوری، پژوهش‌گر آب و امور زراعتی، رابطه‌ی میان بارندگی و تولید زراعتی را با اشاره به نمونه‌های سال‌های گذشته توضیح می‌دهد.
به گفته‌ی او، در ۲۰۰۸ بارندگی حدود ۱۰۰ ملی‌متر بود و خشک‌سالی در شماری از مناطق به کاهش تولید و افزایش فشار بر خانواده‌ها انجامید. در ۲۰۱۹، بارندگی از ۳۰۰ ملی‌متر گذشت و تولید گندم به حدود پنج میلیون تن رسید؛ با این حال، این مقدار نیز برای تأمین تمام نیاز کشور کافی نبود.
صبوری، می‌گوید در بررسی‌های ارائه‌شده، وضعیت زراعت در بیش از ۸۰ درصد مناطق افغانستان در دوره‌های ال‌نینو نسبت به برخی شرایط دیگر بهتر گزارش شده است. «رطوبت بیشتر در برخی مناطق برای کشت للمی و رشد علفچرها فرصت ایجاد می‌کند. اما افزایش بارندگی به تنهایی تضمین‌کننده‌ی محصول بیشتر نیست. سیلاب، توزیع نامنظم باران، تخریب کانال‌ها و آسیب‌دیدن مزارع می‌تواند بخشی از این فرصت را از بین ببرد.»
در همین حال، شاه‌جهان صادقی، پژوهش‌گر مدیریت آب و محیط زیست نیز، تأکید می‌کند که رابطه‌ی بارندگی و امنیت غذایی پیچیده‌تر از رابطه‌ی مستقیم میان باران و تولید است. به گفته‌ی او، وضعیت زراعت افزون بر شرایط اقلیمی، از مدیریت منابع، هزینه‌های تولید، عرضه در بازار و قیمت مواد غذایی تأثیر می‌پذیرد. «قیمت مواد غذایی، نرخ بازار و میزان عرضه نیز از عوامل مهمی است که باید در نظر گرفته شوند.»
افغانستان برای تأمین نیاز داخلی غلات هم‌چنان به واردات وابسته است. شعیب صبوری، پژوهش‌گر آب و امور زراعتی، نیاز سالانه کشور به گندم و غلات را بیش از پنج میلیون تن برآورد می‌کند و می‌گوید حتا در یک فصل زراعتی مساعد نیز، خودکفایی کامل تضمین‌شده نیست. بازگشت شمار زیادی از مهاجران می‌تواند تقاضا را بیشتر کند. از همین رو، او پیشنهاد می‌کند برنامه‌ریزی واردات و گفت‌وگو با کشورهای صادرکننده، از جمله قزاقستان و روسیه، پیش از بروز نوسانات شدید بازار انجام شود.
شاه‌جهان صادقی صادقی، هشدار می‌دهد که افزایش رطوبت در برخی مناطق، به ویژه شرق و شمال‌شرق افغانستان، ممکن است زمینه‌ی گسترش بیماری‌ها و آفات زراعتی را فراهم کند. «نظارت بر آفات، آماده‌سازی برای مدیریت بیماری‌های نباتی، انتخاب زمین‌های مناسب و برنامه‌ریزی کشت در زمین‌های آبی و للمی، از اقدام‌هایی است که می‌تواند خطر را کاهش دهد.»
ذخیره‌ی درست محصولات پس از برداشت نیز اهمیت دارد. اگر محصولی در یک فصل مساعد به دست آید، اما به دلیل نگه‌داری نامناسب از بین برود، فرصت بهبود امنیت غذایی از دست می‌رود. به این ترتیب، آمادگی زراعتی باید از پیش از کشت تا مراقبت از محصول و ذخیره‌سازی ادامه یابد.
منابع آب؛ زمستان پربرف چه اهمیتی دارد؟
برف زمستانی در کوهستان‌های افغانستان نقش مهمی در تأمین آب بهار و تابستان دارد. بخشی از آب مورد استفاده در زراعت و دیگر بخش‌ها از ذوب تدریجی برف فراهم می‌شود. از این رو، افزایش ذخیره‌های برف می‌تواند در صورت ذوب مناسب و مدیریت جریان آب، به بهبود وضعیت منابع کمک کند.
نجیب‌الله سدید، متخصص آب، محیط زیست و تغییر اقلیم، می‌گوید ذخیره‌های برخی بندهای بزرگ، از جمله کجکی و سلما، در وضعیت پایین قرار دارد و بارندگی خزان و زمستان می‌تواند به افزایش ذخیره‌ی آب کمک کند. او هم‌چنان به اهمیت شرایط خزان برای کشت اشاره می‌کند و می‌گوید برخی محصولات، از جمله زعفران در هرات، به شرایط مشخص دما و رطوبت نیاز دارند؛ بنابراین، اثر بارندگی بیشتر باید با توجه به نیاز هر محصول و منطقه ارزیابی شود.
با این همه، بارش برف بیشتر به‌تنهایی مسئله‌ی آب را حل نمی‌کند. اگر آب در زمان مناسب ذخیره نشود، مسیرهای انتقال آن آسیب‌پذیر باشند یا برداشت از منابع زیرزمینی بدون مدیریت ادامه یابد، افزایش بارندگی ممکن است به منفعت پایدار تبدیل نشود. مدیریت حوضه‌های آبریز، حفاظت از خاک، بهبود روش‌های آبیاری و نظارت بر برداشت آب زیرزمینی از اقدام‌هایی است که می‌تواند بهره‌برداری از منابع را مؤثرتر کند.
روی دیگر بارندگی؛ سیلاب، برف‌کوچ و لغزش زمین
عبدالباسط رحمانی، هشدار می‌دهد که ال‌نینو به معنای وقوع حتمی حادثه نیست، اما ممکن است شرایطی را ایجاد کند که خطر سیلاب، برف‌کوچ و لغزش زمین افزایش یابد. باران بر برف انباشته، به ویژه در مناطق کوهستانی، می‌تواند جریان آب را سریع‌تر کند و خطر لغزش برف یا زمین را بالا ببرد. در مناطق دیگر، بارندگی شدید ممکن است سیلاب ناگهانی ایجاد کند.
رحمانی در بررسی حوادث سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۴ به نمونه‌هایی از برف‌کوچ و سیلاب اشاره می‌کند؛ از جمله رویدادهایی در دوره‌های ال‌نینو که در آن‌ها شماری از شهروندان جان باختند یا زیان‌های گسترده به بار آمد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که شرایط اقلیمی باید در کنار وضعیت جاده‌ها، ساختمان‌ها، دامنه‌ها و ظرفیت مدیریت حوادث بررسی شود.
به گفته‌ی او، جاده‌های کم‌عرض و آسیب‌پذیر، ضعف سامانه‌های پیش‌بینی برف‌کوچ و زمین‌لغزش و دشواری رساندن هشدار به روستاهای دوردست، خطر را بیشتر می‌سازند. در چنین مناطقی، هشدارهای رسمی اگر به مردم نرسند یا با زبان قابل فهم ارائه نشوند، نمی‌توانند از تلفات جلوگیری کنند.
رحمانی هم‌چنان بر وضعیت بازگشت‌کنندگان تأکید می‌کند. بر اساس ارقام مطرح‌شده در وبینار، از سپتمبر ۲۰۲۳ تا اکنون حدود شش میلیون تن به افغانستان برگشته اند. بخشی از این خانواده‌ها با کم‌بود سرپناه مناسب، امکانات گرمایشی و دست‌رسی به خدمات اساسی روبه‌رو هستند. در صورت بارندگی شدید، برف سنگین یا موج سرما، وضعیت آن‌ها می‌تواند وخیم‌تر شود.
صادقی بر ضرورت شناسایی مناطق سیلاب‌خیز و رساندن هشدار پیش از وقوع حادثه تأکید می‌کند. به گفته‌ی او، «اگر مردم از خطر آگاه شوند، فرصت خواهند داشت خانواده‌ها، مواشی و دارایی‌های شان را به مناطق امن انتقال دهند. این اقدام به ویژه در روستاهایی اهمیت دارد که مردم برای تخلیه یا دست‌رسی به کمک، زمان و امکانات محدودی دارند.»
آمادگی عملی؛ از هشدار محلی تا مدیریت منابع
کارشناسان بر این باورند که آمادگی باید پیش از آغاز بارندگی‌ها و برف‌ریزی‌ها شروع شود. پاک‌سازی آب‌روها و کانال‌ها، بررسی مسیرهای انتقال آب، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، آماده‌سازی ماشین‌آلات برف‌روبی در گذرگاه‌های کوهستانی و بررسی وضعیت حوضه‌های آبریز، از اقدام‌هایی است که می‌تواند خطر را کاهش دهد.
تقویت سامانه‌های هشدار زودهنگام نیز اهمیت دارد. صادقی، پیشنهاد می‌کند اطلاعات خطر از طریق رادیوها، مسجدها و شوراهای قریه‌ها به مردم برسد. رحمانی بر استفاده از شبکه‌های محلی، پیامک و ابزارهای ارتباطی در کنار اطلاعات مکانی و شاخص‌های دقیق تأکید می‌کند. اصل اساسی این است که هشدار به‌موقع، قابل فهم و متناسب با خطر محلی باشد؛ هشدار دیرهنگام یا نامفهوم، حتا اگر از نظر فنی درست باشد، ممکن است تأثیر محدودی داشته باشد.
در بخش زراعت، کشاورزان به اطلاعات قابل اعتماد در باره‌ی زمان کشت، مدیریت رطوبت خاک، نیاز آبی محصولات و خطر احتمالی آفات نیاز دارند. در بخش منابع آب، نظارت بر ذخایر برف، رودخانه‌ها و آب‌های زیرزمینی و برنامه‌ریزی برای ذخیره و استفاده‌ی مؤثر از آب ضروری است. در کنار آن، آمادگی برای نوسان قیمت مواد غذایی و اختلال احتمالی در بازار غلات نیز باید بخشی از برنامه‌ریزی باشد.
دیدگاه نهادهای بین‌المللی؛ پیش‌بینی هم‌راه با عدم قطعیت
ارزیابی‌های بین‌المللی با هشدار کارشناسان افغان در باره‌ی ضرورت آمادگی هم‌خوانی دارد. سازمان جهانی هواشناسی در به‌روزرسانی سوم سپتمبر ۲۰۲۶، از تثبیت ال‌نینو و احتمال ادامه و شدت‌گرفتن آن در ماه‌های بعد خبر داده بود. این سازمان هشدار می‌دهد که ال‌نینوی نیرومند می‌تواند الگوهای بارندگی و دما را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد؛ اما شدت ال‌نینو به تنهایی میزان اثر آن در هر کشور یا منطقه را تعیین نمی‌کند. به همین دلیل، پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و اطلاعات تازه‌ی هواشناسی برای تصمیم‌گیری اهمیت دارند.
گزارش‌های سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد نیز، بر این نکته تأکید دارند که شرایط اقلیمی تنها یکی از عامل‌های مؤثر بر تولید و امنیت غذایی است. نیاز به واردات غلات، هزینه‌های تولید و انتقال و وضعیت اقتصادی خانواده‌ها، در کنار بارندگی و محصول، بر دست‌رسی مردم به غذا تأثیر می‌گذارند.
هم‌چنان، ارزیابی‌های بانک توسعه‌ی آسیایی و بانک جهانی در باره‌ی خطرهای اقلیمی افغانستان بر آسیب‌پذیری کشور در برابر مخاطرات طبیعی و ضرورت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، مدیریت منابع طبیعی و ظرفیت سازگاری تأکید می‌کنند. پیام مشترک این ارزیابی‌ها روشن است: پیش‌بینی هوا به تنهایی کافی نیست؛ کاهش خطر به برنامه‌ریزی و اقدام عملی نیاز دارد.
آمادگی امروز؛ کاهش زیان‌های فردا
مجموع دیدگاه‌های کارشناسان نشان می‌دهد که ال‌نینو را نه باید فاجعه‌ای حتمی دانست و نه تضمینی برای فراوانی آب و افزایش تولید زراعتی. این پدیده می‌تواند احتمال تغییر الگوهای بارندگی و دما را افزایش دهد، اما پیامدهای واقعی آن برای افغانستان به وضعیت هر منطقه، زمان و شدت بارش، ذخیره‌های برف و آب، شرایط زیرساختی و میزان آمادگی بستگی خواهد داشت.
اگر بارندگی بیشتر شود، پرسش این است که آیا کشور توان ذخیره و استفاده‌ی مناسب از آب را دارد؟ اگر باران شدید ببارد، آیا مردم منطقه‌های آسیب‌پذیر به‌موقع هشدار دریافت می‌کنند؟ و اگر برخی بخش‌ها هم‌چنان با کم‌آبی روبه‌رو بمانند، آیا کشاورزان و خانواده‌های وابسته به منابع آب، راهکارهای جاگزین در اختیار خواهند داشت؟
پاسخ به این پرسش‌ها به پی‌گیری منظم پیش‌بینی‌های علمی، هم‌کاری نهادهای مسئول، اطلاع‌رسانی دقیق و اقدام‌های عملی وابسته است. حفاظت از خاک و پوشش گیاهی، مدیریت آب، تقویت زیرساخت‌ها، آمادگی در برابر سیلاب و برف‌کوچ، و برنامه‌ریزی برای امنیت غذایی باید به صورت هم‌زمان دنبال شوند.
برای افغانستان، ال‌نینو ممکن است فرصتی برای بهبود منابع آب و زراعت ایجاد کند؛ اما این فرصت تنها زمانی به منفعت پایدار تبدیل می‌شود که با مدیریت درست هم‌راه باشد. آگاهی امروز می‌تواند بخشی از امنیت فردا باشد؛ به شرط آن‌که پیش‌بینی‌های علمی، پیش از وقوع حادثه، به تصمیم‌ها و آمادگی‌های عملی تبدیل شوند.
منابع:
- سازمان جهانی هواشناسی(WMO) . El Niño/La Niña Update: August ۲۰۲۶ (https://wmo.int/resources/publication-series/el-ninola-nina-updates/august-2026)
- سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد(FAO). Afghanistan: GIEWS Country Brief، (https://www.fao.org/giews/countrybrief/country.jsp?code=AFG)
- بانک توسعهٔ آسیایی (ADB) و بانک جهانی(World Bank). Climate Risk Country Profile: Afghanistan. (https://www.adb.org/publications/climate-risk-country-profile-afghanistan)
- بانک جهانی. Afghanistan — Climate Change Knowledge Portal (https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/afghanistan)
- برنامهٔ انکشافی ملل متحد (UNDP). Adapting to a Changing Climate. (https://www.undp.org/afghanistan/stories/adapting-changing-climate)
- سازمان جهانی هواشناسی (WMO). El Niño set to become very strong, raising risks of extreme weather into ۲۰۲۷،. (https://wmo.int/news/media-centre/el-nino-set-become-very-strong-raising-risks-of-extreme-weather-2027)
گزارشی از برنامه‌ی مسیر سبز
