ناآگاهی، نبود زمینهی درمان و رعایتنشدن مراقبتهای مناسب دوران بارداری، عاملهایی اند که سبب شده است شماری از زنان باردار در تخار با بیماری هیدروسفالی جنین روبهرو شوند. شماری از پزشکان در این ولایت، نیز میگویند که رعایتنشدن مراقبتهای مناسب دوران بارداری و ناآگاهی مادران، سبب شده است جنینهایی با بیماری هیدروسفالی به دنیا بیایند.
آنان، میافزایند که درمان بیماری هیدروسفالی در این ولایت ممکن نیست و بیماران مبتلا را برای درمان به کابل منتقل میکنند. پزشکان، با ابراز نگرانی از نبود امکانات درمانی و کمبود آگاهی، میگویند که بیماران مبتلا به این بیماری با دشواریهای جدی روبهرو اند و از مسئولان میخواهند که برای فراهمکردن خدمات بهداشتی و افزایش آگاهی مادران، برنامههایی را روی دست گیرند.
فضلکریم صاحبزاده، پزشک متخصص کودکان در تخار، میگوید: «هیدروسفالی یک مریضی کسبی یا ولادی است که در آن مایع CSF در بطنهای مغز بیش از حد جمع میشود و باعث کلانشدن سر طفل میشود. این طفلها معمولاً در آینده مشکلات رشد، کمعقلی، انتانات و مشکلات تغذیه دارند. تا زمان عملیات جراحی باید زیر مراقبت باشند. متأسفانه آگاهی خانوادهها در بارهی این مریضی خیلی کم است، شاید کمتر از پنج درصد باشد.»
محفوظ نوری، دیگر پزشک متخصص کودکان در تخار، میگوید هیدروسفالی زمانی رخ میدهد که مایع مغزی بیش از اندازه در سر کودک جمع و باعث بزرگشدن غیرطبیعی سر شود. به گفتهی او، تشخیص به موقع و آگاهی مادران، نقش مهمی در تصمیمگیری درست و پیشگیری از پیامدهای بعدی آن دارد.
او، میافزاید: «اگر مایع مغزی کم باشد، تابلیتهای استازولامید داده میشود؛ اگر نه عملیات میشود. اکثر طفلها به خاطر کلانی سر شان عملیات میشوند و درصدی کمی از این طفلها فوت میکنند. در قریهها و ولسوالیها، معاینهی تلویزیونی نیست و در زمان ولادت فوت میکنند، بعداً متوجه میشوند که سر طفل نسبت به تنه کلان است، باید داکترهایی که التراسوند میکنند، به مادران آگاهی بدهند که سر طفل تان کلان است و مادر باید عملیات شود تا یک تصمیم درست بگیرند.»
شماری از زنان در تخار، میگویند که تشخیص هیدروسفالی جنینهای شان، سبب ترس و نگرانی آنها شده و نبود امکانات و آگاهی کافی، تصمیمگیری را به آنها دشوار کرده است. زرمینه، باشندهی روستای «قلبرس» تخار، میگوید: «در هفتهی بیستم بارداریام در معاینهی تلویزیونی داکتر گفت که در سر طفلت آب جمع شده و ممکن هیدروسفالی باشد. آزمایشهای بیشتر انجام دادم؛ اما چون در تخار امکانات آن قدر نیست، مجبور شدم به خاطر تداوی به ولایتی دیگر بروم. داکتر گفت باید زیر مراقبت باشم و شاید طفل نیاز به جراحی داشته باشد و همچنان خودت هم عملیات میشوی؛ اما با وجود ترس و نگرانی، بارداریام را ادامه میدهم، ببینم که قسمت چه میکند.»
منیژه حمیدی، باشندهی روستای «صوفیایی» تخار، میگوید که در ماه ششم بارداریاش متوجه شد که کودکش به هیدروسفالی مبتلا است و با وجود نگرانی و ترس، بارداریاش را ادامه داد و اکنون فرزندش پس از عمل جراحی زیر مراقبت پزشکان قرار دارد. «داکترها/پزشکان گفتند باید عملیات شوی، از ولادت و عملیات بسیار میترسیدم. بالاخره رفتم زیر عمل، بعدش طفلک را در ماشین انداختند، گفتند آب زیاد تجمع کرده و باید فوری عملیات شود. حالا زیر مراقبت داکترها است؛ اما نمیفهمیم زنده میماند یا نه. در مورد این مریضی هیچ خبر نداشتم، در فامیل ما هم سابقه نداشت، اولین بار بود تجربهاش کردم.»
بیبیگل، یکی دیگر از زنان از روستای «خسکپه»ی تخار، میگوید: «وقتی که تولد شد، شفاخانه بردیم، داکترها در ماشین انداختند و گفتند که وضعیتش خراب است و باید عملیات شود؛ شاید هم زنده بماند یا نماند؛ اما در وقت عملیات طفلم فوت کرد. بسیار جگرخون استم؛ چون در یک قشلاق بودیم، این مریضی را هم نمیفهمیدیم، داکتر هم آن قدر مسلکی نیست. اگر از مریضی آگاهی میداشتم، طفلم را نجات میدادم.»
همزمان با این، نبود امکانات درمانی از جمله دستگاههای سیتیاسکن (CT Scan) و امآرآی (MRI)، سبب شده است که پزشکان در تخار قادر به رسیدگی به کودکان مبتلا به هیدروسفالی در شفاخانهی ولایتی این ولایت نباشند و بیماران را برای درمان به کابل انتقال دهند.
محفوظ نوری، پزشک متخصص کودکان در تخار، میگوید: «ما بخش نیوروسرجری [جراحی مغز و اعصاب] را نداریم … مریضانی که نزد ما میآیند، همین که هر مریض نزد ما مراجعه کرد و سر طفل کلان بود، ما برایش میگوییم تداویاش نمیشود و مجبور استند که مریض را به مرکز انتقال بدهند؛ به خاطری که آن جا امآرآی و سیتیاسکن میشوند و هم به خاطری که مایعات مایدریت است، سی ویر است، ما انتقال میدهیم کابل.»
بر بنیاد گزارشها، زنان در افغانستان به ویژه در مناطق دوردست، به خدمات بهداشتی دسترسی ندارند. نبود تجهیزات تشخیصی، کمبود پزشکان متخصص زن و نبود برنامههای آموزشی، سبب میشود که تشخیص و درمان بیماریهای جدی مانند هیدروسفالی با تأخیر صورت گیرد.
