سود تیزیمیده اجرهش (طلاق) ایشلرینی کوریب چیقیش جریانیدهگی ایریم قیینچیلیکلر و اجتماعی توسیقلر گه قرهمی، افغانستانلیک بعضی عیاللر قانونی و شرعی حقلریدن فایدهلنیب، تورموش اورتاقلریدن اجرهلیشگه موفق بولگنلر.
حنفی فقه گه کوره، طلاق بیر نیچه تورگه بولینهدی: رجعی طلاق – بونده ایرکک عده عادتی توگهگونچه نکاحسیز عیالنی قیتریب آلیشی ممکن، بائن طلاقی – بونده قیته نکاح قیلمسدن قیتیش ناممکن و خلع طلاقی (عیال فدیه بیریب اجرهشهدی) و مبارات طلاقی (ایکیله تامان کیلیشووی) بیلن بولهدی، تفریق یا کی نکاحنی فسخ قیلیش – بونده عیال اوز عریضهسیگه بناً و قاضینینگ حکمی بیلن اجرهلهدی.
حقوقشناسلرنینگ فکریچه، افغانستان محکمهلریده ایندیلیکده عیال ایریدن اجرهلیشنی خواهلهگن حالده، خلع طلاقی آرقهلی ایریدن اجرهله آلهدی.
حقوقشناس و دین عالملریدن بیرقطاری گه کوره، عیال انیق حالتلرده اجرهلیشی ممکن؛ بیراق طلاق بیریش ییرنینگ صلاحیتی دیر. اولرنینگ ایتیشیچه، حنفی فقهده اجرهلیش قاضی حکمی و نکاحنی فسخ قیلیش بیلن عملگه آشیریلهدی.
حقوقشناس زیبا زحل شوندهی دییدی: «افغانستان مدنی قانونیگه کوره، عیاللر شوندهی حالتلرده اجرهلیشنی ادعا قیله آلهدیلر: نفقهنی تولهمسلیک، ضرر و زیان ییتکزمسلیک، ایرککنینگ بیپشتلیگی و اوچ ییلدن آرتیق اویده بولمسلیک. افغانستان مدنی قانونی و اسلام قاعدهلریگه کوره، طلاق بیریش وکالتی ایرکککه تیگیشلی دیر.»
دین عالمی قطبالدین مجتهد شوندهی دییدی: «حنفی فقهده تفریق قاضینینگ حکمی بیلن اجرهتیش معناسینی انگلتهدی و اصلیده نکاحنی بیکار قیلیش حسابلنهدی، ایر تامانیدن بیریلهدیگن طلاق ایمس. تفریقنینگ اساسی حالتلری قوییدهگیلردن عبارت: کفایتسیزلیک، نکاحنی بیکار قیلیش گه سبب بولهدیگن نقصانلر، نفقه تولهمسلیگی، مرتدلیک و لعان. ایر – خاتین اورتهسیده لعان صادر بولگندن سونگ، قاضی درحال اولر اورتهسیده ابدی اجرهتیش حکمینی چیقرهدی. حنفی فقهده عیال مستقل روشده طلاق بیریش حقوقیگه ایگه ایمس، اما ایریم حالتلرده طلاق طلب قیلیش حقوقیگه ایگه.»
مدافع وکیل عتیقالله شهریار گه کوره، حاضرده ایر-خاتین اورتهسیدهگی رسمی اجرهلیش جریانی خلع طلاقی آرقهلی عملگه آشیریلهدی. بونده عیال ایریگه فدیه صفتیده معلوم بیر مال-ملک یا کی تولاو بیریشی کیرهک بولهدی. اونینگ کوپهیتیریشیچه، محکمهلرده عیاللرنینگ دوچ کیلهدیگن معمالرینی کمهیتیریش اوچون اولر اوز ایشلرینی تولیق یوریتیشده قاضی یاردمیگه ایگه بولیشلری ضرور.
شهریارنینگ فکریچه: «تورموش اورتاقدن اجرهلیش یگانه یولی، خلع طلاقی دیر؛ یعنی عیال بیر مقدار پول تولش بیلن ایرینی اجرهلیشگه راضی قیلدیرسه. بو جریان ایندی بیر آز قیین؛ اساسی گپ شو کی عایله پرچهلنمسه.»
شو بیلن بیگره، ایرلریدن اجرهلگن یا کی اجرهلیش جریانیده بولگن ایریم عیاللرنینگ ایتیشلریچه، اولر محکمهلر گه مراجعت قیلیش یا کی قوم آقسقاللری واسطهچیلیگی آرقهلی ایرلریدن اجرهلیشگه موفق بولگن.
لغمان یشاوچیسی ۳۰ یاشلی مریم، ۱۶ یاشرلیگیده آتهسینینگ ایستهگی و اوزینینگ رضاسیزلیگی بیلن تورموش گه چیقیش گه مجبور بولگنینی معلوم قیلهدی. ایندی ایریدن اجرهلگنیدن ایکی ییل اوتگن و او عالی محکمهده اجرهلیش جریانیده دوچ بولگن قیینچیلیکلر حقیده شوندهی دییدی: «اوچ مراتبه محکمه گه مراجعت قیلدیم و قیینچیلیک بیلن اجرهلیشگه اولگوردیم. حکومت مین بیلن همکارلیک قیلمسدی؛ بیراق عیاللرنی قوللب-قوتلاوچی بیر موسسه میندن حمایه قیلدی و کیین ایسه طلاق آلیشگه موفق بولدیک. اوندن کیین ایسه دولت هم همکارلیک قیلدی و ایشیم آلغه باردی.»
سلاموطندار بیلن صحبت قیلگن عیاللردن بیرقطاری گه کوره، قضایی نهادلرنینگ بیفرقلیگی سببلی، قوم آقسقاللری آرقهلی تورموش اورتاقلریدن اجرهلیشنی ایزلش گه مجبور بولگنلر.
بامیانلیک ۲۰ یاشلی فریبا و هرات یشاوچیسی ۲۹ یاشلی زهرا (مستعار) اجرهلگنلریدن بیر ییل اوتگن، شوندهی حکایه قیلهدیلر.
فریبا شوندهی دییدی: «آقسقاللرنی ییغدیک؛ میندن پول سورهدیلر؛ مهریهم ۵۰ مینگ افغانی ایدی، طلاق آلیش اوچون کیچیردیم. محکمه عیاللر گه یاردم بیرمهیدی؛ چونکی عیاللرنینگ اجرهلیشگه حقی یوق. هر نرسه بولسههم تحمل قیلسنگیز و ایرینگیز اوییده بولسنگیز.»
زهرا گه کوره: «محکمهده تامانلرنینگ کیلیشووی ضروری ایدی و شرایطنی قیینلشتیرگن ایدی و اجرهله آلمهدیم. نهایت اجرهلیشیم و قیزیمنی آلیب کیتیش اوچون عایلهم مهرنی اولر گه کیچیریش گه کیلیشدی. شو یول بیلن، عایله و قوم آقسقاللرینینگ واسطهچیلیگی بیلن اجرهلیشگه موفق بولدیم.»
باشقه تاماندن، ننگرهار یشاوچیسی ۲۵ یاشلی حمیده، ایری عایلهسینینگ ارهلشووی و قوشمه تیریکچیلیکدن ناراضیلیک سبب، اجرهلیشگه اقدام قیلگن. او، بوتوغریده محکمه عدالتلی قرار قبول قیلیشگه امیدوارلیک بیلدیرهدی.
او شوندهی دییدی: «اجرهلیشیم جریانی دستلبکی باسقیچده دیر. فقط محکمه گه تنیشتیریلگنمیز و حاضرگه قدر قرار قبول قیلینمهگن. حکومت نیمه قرار قبول قیلیشینی بیلمهی من. انسانی و اسلامی قاعدهلر رعایت ایتیلیب و قرار قبول قیلیش گه امیدوار من.»
عیال حقوقی فعاللری، اجرهلیشدن سونگ عیاللر احوالیدن تشویش بیلدیریب ایتیشلریچه، معمالر فقط حکم بیریلیشیگه چیکلنیب قالمهیدی، بلکی عیاللر اجرهلیشدن کیین، باشقه وقتلر گه نسبتن حقوقی و اجتماعی قوللب-قوتلنیشلری کیرهک.
عیال حقوقی فعالی تهمینه منگل شوندهی دییدی: «طلاق آلهدیگن عیاللر، تورلی معمالر جملهدن اقتصادی قیینچیلیک بیلن روپهره بولهدیلر؛ مالیهوی قوللب-قوتلنمسلیک، ایشسیزلیک و احتیاجلرنی تأمینلهی آلمسلیک، اولر گه روحی باسیم کیلتیرهدی.»
ایتیش ضرور کی، بو عیاللرنینگ اجرهلیش ایشلری بعضاً کیچیکیشلر گه اوچرهیدی یا کی قوم آقسقاللری واسطهچیلیگی کبی نارسمی میکانیزملر آرقهلی حل ایتیلهدی. بو حالتده ایسه حقوقشناسلر و دین عالملرینینگ تأکیدلشیچه، معیین حالتلردن قانون و دین عیال گه اجرهلیش (طلاق) طلب قیلیش حقوقینی بیرگن؛ بیراق عملده اداری مرکبلیکلر بو جریاننی قیینلشتیریب قویگن.
