حقوقدانلردن بیرقطارینینگ ایتیشیچه، ناگران عیاللردن بعضیلرینینگ حقوق و اوزلریگه عاید قاعدهلردن خبرسیزلیگی، اولرنی اوشبو حقوق امتیازلریدن محروم بولیشیگه آلیب کیلگنینی ایتهدیلر. اولر گه کوره، قانونده ناگران شخصلرنینگ تینگلیگی و هر قندهی کمسیتیش تقیقلنیشی تأکیدلگنیگه قرهمی، اوشبو قتلم اینیقسه عیاللر، جدی معمالر گه دوچ کیلماقده. ۱۳۸۲-ییلده قبول قیلینگن اساسی قانون مادهلریدن بعضیلریگه کوره، دولت ناگران بولگن شخصلر اوچون ضرور اجتماعی، ساغلیق، مالیهوی دوالش خذمتلرینی تأمینلشی شرط.
حقوقشناس پرویز خلیلی ایتیشیچه، قانون ناگران بولگن شخصلرنینگ حقوقلری و وکالتلرینی بیلگیلشده اولرنی باشقه اهالیدن اجرهتمهگن. او شوندهی دییدی: «افغانستان اساسی قانونی ۲۲ مادهسی هر قندهی جنسی، ایش یا کی جغرافیه کمسیتیشنی تقیقلهیدی؛ هیچ کیم بو بارهده قانون گه ضد ایش قیله آلمهیدی. ۵۳ ماده گه کوره، دولت ناگران کیشیلر اوچون ساغلیقنی سقلش، تعلیم، رواجلنیش و دوالش خذمتلرینی تأمینلشگه مجبور دیر.»
حقوقشناسلردن باشقه بیری زیبا زحل گه کوره، بعضی قانونلر عملگه آشیریلمسلیگی و یشاوچیلر اینیقسه ناگران عیاللرنینگ حقوقلریدن خبرسیزلیگی، اولر اساسی حقوقلریدن محروم بولیشیگه آلیب کیلگن. اونگه کوره: «کوپچیلیک حاللرده قانونلر عملده تطبیق ایتیلگن؛ اما بعضی حاللرده بو قانونلر تطبیق ایتیلمهگن. جمعیتدهگی ناگرانلر گه نسبتن سلبی قرهشی کوپلب قانونلرنینگ عملگه آشمسلیگیگه سبب بولماقده.»
بعضی ناگران عیاللر گه کوره، قانون ناگران شخصلر اوچون بیلگیلهگن امتیازلردن خبردار ایمسلیکلری سببلی، اولر کمبغللیک، ییترلی اقتصادی و ایش شرایطلرینینگ یوقلیگیگه قوشیمچه روشده، کمسیتیش و اجتماعی یککهلنیشنینگ آغیر یوکینی هم کوترماقدهلر.»
پروانلیک کوزدن عاجز ۳۶ یاشر نجیبه، ناگرانلیگی و اجتماعی کمسیتیشلر سببلی ایش امکانیتلریدن محروم بولگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «مین بیلمس ایدیم کی، اساسی قانون بیز ناگرانلر اوچون امتیازلر بیلگیلهگن. هیچ کیم بو حقده خبردار قیلمهگن. بیزنینگ معمالریمیز – ایشسیزلیک، قشاقلیک و پول ییتیشمسلیگی.»
بعضی عیال حقلری فعاللری افغانستانده ناگرانلر اینیقسه ناگران عیاللر دوچ کیلهیاتگن معمالر گه اعتبار قرهتیب، ناگران شخصلر اوچون مناسب یشش شرایطلری، اجتماعی خذمتلر و تینگ ایش امکانیتلرینی تأمینلش ضرورلیگینی تأکیدلهماقدهلر.
عیال حقوقی فعالی حمیرا فرهنگیار شوندهی دییدی: «ناگران عیاللر کوپلب معمالر گه دوچ کیلماقدهلر. ناگرانلیک بعضاً اولرنینگ آنگیگه تأثیر قیلهدی و اولر اوزلرینی جمعیت اوچون یوک دیب حسابلشهدی. حاضرگی شرایطده اولر گه ایش تاپیش امکانیتی یوق و کوپچیلیگی روحی جهتدن قیین احوالده یشهماقده.»
بیز اوشبو مسئلهده شهیدلر و ناگرانلر وزیرلیگینینگ فکرینی آلیش گه حرکت قیلدیک؛ بیراق بونینگ عهدهسیدن چیقه آلمهدیک. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی وکالتخانهسی (یوناما) افغانستانده میلادی ۲۰۲۵-ییل، ۳-دسمبرده، ناگرانلر خلقارا کونی مناسبتی بیلن، اوز ایکس صحیفهسیده اعلان قیلدی – افغانستانده دییرلی ۱.۵ میلیون جدی ناگران شخص یشهماقده. اوشبو تشکیلات ناگرانلرنینگ کوپچیلیک سببینی افغانستان دهگی اونلب ییللیک اوروشلر و بیقرارلیک بیلن ایضاحلهدی.
