فاریاب ولایتی‌نینگ دشت‌لری و قیشلاق‌لریده قوروقچیلیک ایندی فقط ایکین میدان‌لری بیلن چیکلنیب قالمه‌گن؛ ییلاولر قیسقرماقده، حیوانلر آزوقه‌سی قیمت‌لشیب و کوچلی ایسیق چاروالر حیاتینی قیینلشتیرگن. سیگیر و قوی اسره‌ب همده اولرنی ساتیش بیلن روغاز تیبره‌تیب کیله‌یاتگن عایله‌لر اوچون چاروالرنینگ ضعیف‌لشیشی شونچه کی مال-ملک‌نینگ کمه‌یشی ایمس، بلکی سوت و گوشت محصولات‌لری‌نینگ کمه‌یشی، درآمدنی قولدن بیریش همده عایله‌نی آزیق-آوقت بیلن تأمینله‌ی آلمسلیککه آلیب کیله‌دی.
فاریاب‌نینگ پشتونکوت، قیصار، المار و کوهستان تومن‌لریده چاروادارلرنینگ ایتیشیچه، سونگی ییللرده ییلاولرنینگ حالتی سیزیلری درجه‌ده اوزگرگن. ایریم چاروادارلر بو ییل یاغینگرچیلیک نسبتن یخشی‌لنگنینی ایتیشه‌دی. بیراق اولر گه کوره، بو یخشی‌لنیش اولگی قورغاقچیلیک ییللرنینگ ضرری، ییلاولرنینگ قیسقریشی و چاروا آزوقه‌سی خره‌جت‌لری‌نینگ آشیشینی قاپلش اوچون ییترلی ایمس. باشقه چاروادارلرنینگ ایتیشیچه، قیشلاق‌لر اطرافیده‌گی ییلاولرنینگ بیر قسمی باغ و ایکین میدانلریگه ایلنتیریلگن. شو سببلی اولر چاروا اوچون ییم و سامان‌نی بازاردن ساتیب آلیشگه مجبور بولگنلر.
ایلگریدیک بولمه‌گن ییلاولر
فاریاب ولایتی‌نینگ پشتونکوت تومنیدن بولگن چاروادار نصیر احمدنینگ ایتیشیچه، بو ییل چارواچیلیک حالتی اولگی ایریم ییللر گه نسبتن یخشی‌راق بولگن. اونینگ سوزلریگه کوره، یاغینگرچیلیک و اوت‌لرنینگ ییترلیگی، چاروالر اوی‌دن تشقری کوپراق آوقت‌لنیشیگه امکان بیرگن. او شونده‌ی دییدی: «چارواچیلیک اولگی ییللر گه قره‌گنده یخشی. اوت هم بار، یامغیر هم یاغدی. بیزنینگ چاروامیز توقیز آی تشقری‌ده یوریب اوتله‌یدی، قالگن وقت ایسه اوی‌ده بوله‌دی. سوت و چاروانینگ حالتی هم اولگی ییللر گه قره‌گنده یخشی. بیزنینگ حکومت‌دن طلبی‌میز – بیز دهقانلر گه یاردم بیریب کمک‌لشسین.»
بیراق برچه حدودلرده‌گی چاروادارلرنینگ حالت حقیده‌گی فکری بیر خیل ایمس. پشتونکوت تومنی‌نینگ جمشیدی قیشلاغیدن بولگن چاروادار جمعه‌خان‌نینگ ایتیشیچه، ییلاولرنینگ حالتی بیش-اون ییل اولگیگه نسبتن انچه یامانلشگن. اونینگ تأکیدلشیچه، بو ییل یاغینگرچیلیک یخشی‌راق بولگن و ییلاولرده‌گی یشیل‌لیک هم اولگی ییللر گه قره‌گنده اوزاق‌راق سقلنگن. او شونده‌ی دییدی: «بیش یا کی اون ییل آلدین سیگیر و قوی‌لریمیزنی آلیب باره‌دیگن ییلاولر جوده یخشی ایدی. بو ییل اوتگن ییل و اوندن آلدینگی ییلگه قره‌گنده یخشی‌راق بولدی، اما قانیقرلی ایمس. حاضر قریب ۱۷۰ ته قویی‌میز و ۳۰ ته سیگیریمیز بار. اول ۳۰۰ یا کی ۴۰۰ ته بولگنیده، اولر آره‌سیده ۷۰ تگچه بوزاق و سیگیر بولردی. بیراق بو ییل اولرنی کمه‌یتیردیک، باقیش قیین بولیب قالگن.»
اونینگ سوزلریگه کوره، یاغینگرچیلیک، ییلاو و بازار اورته‌سیده‌گی باغلیق‌لیک جوده بیواسطه. ییلاولر یم-یشیل، چاروا یخشی آزوقلنه‌دی، وزن آله‌دی و بازارده یوقاری‌راق نرخ‌ده ساتیله‌دی. اما ییلاولر قوریب قالسه چاروا اوچون آذوقه خره‌جت‌لری آشه‌دی و چاروادارلرنینگ درآمدی کمیه‌دی.
چاروا آزوقه‌سی مصرفی؛ چاروادارلر گه ینه بیر باسیم
قیصار تومنی بروغن قیشلاغیدن بولگن چاروادار گلدسته‌نینگ ایتیشیچه، اونینگ عایله‌سی چاروا گه آذوقه ییتکزیب بیریش اوچون حتا ایریم بوزاق‌لرنی ساتیشگه مجبور بولگن. شو آرقه‌لی قالگن چاروا گه سامان و ییم-خَشک ساتیب آلیش امکانیگه ایگه بولیشگن. او شونده‌ی دییدی: «ایکی ییلدن بیری ییلاولر دییرلی یوق. فقط بو ییل بازارده‌گی احوالیمیز اوتگن ییلگه قره‌گنده یخشی‌راق بولدی، اما پولیمیز یوق. قولیمیزده‌گی پول هم تیز توگه‌یدی و خرید قیلیش امکانی‌میز قالمه‌یدی. اگر تورت یا کی بیشته چاروامیز بولسه، اولردن بیر-ایکیته‌سینی ساتیب، اون و آزیق-آوقتی‌میزنی آلیب، اوچ محل نانی‌میزنی زورغه ییتکزه‌میز. افسوس کی، چاروامیز کمه‌یب کیتدی، اوزیمیزنی آزیق-آوقت بیلن هم توغری تأمینله‌ی آلمه‌یپمیز.»
المار تومنیدن بولگن نذیره هم کوپ ییل‌لیک قورغاقچیلیک و ییلاولرنینگ قیسقریشی چاروادارلرنینگ حیاتینی قیینلشتیرگنینی ایته‌دی. اونینگ سوزلریگه کوره، آذوقه کمه‌یشی و آذوقه نرخ‌لری‌نینگ آشیشی چارواچیلیک بیلن شغللنوچی عایله‌لر گه کتته باسیم کیلتیرگن. اونینگ ایتیشیچه: «قیشلاغیمیزده ییلاولر یوق. بو ییل هم قورغاقچیلیک و کوچلی ایسیق سبب سامان و حیوانلر آذوقه‌سی ییترلی مقدارده ییشتیریلمه‌دی. چاروادارلر چارواسینی ییترلی درجه‌ده آذوقلنتیره آلمه‌یپتی. بیز چارودارلر گه کنجاره، سامان، دار-درمان و ضرور واسطه‌لر بیلن یاردم بیریش‌نی ایسته‌یمیز.»
کوهستان تومنیدن بولگن چاروادار غلام‌حضرت‌نینگ سوزلریده هم شونده‌ی خواطرلر عکس ایته‌دی. اونینگ ایتیشیچه، سونگی ۱۱ آی ایچیده اوزیده‌گی قوی‌لر سانی ۳۱ باش‌دن ۲۷ باش‌گچه کمه‌یگن. ینه بیر نیچه قوی ایسه حال‌سیزلنیش و کسللیک سبب نابود بولگن. او شونده‌ی دییدی: «بیز چاروادارمیز، استه-سیکین مال ییغیب کیله‌میز، بیراق بو ییل چاروانینگ احوالی اوتگن ییللر گه قره‌گنده جوده یامان. قورغاقچیلیک بولدی، کسللیک هم ترقه‌لدی. ییم-خشک ییتیشمسلیگی چاروانینگ آزیب کیتیشی و کسللیک‌لرنینگ کوپه‌یشیگه آلیب کیلدی. کوپلب عایله‌لرنینگ واکسین و دارو-درمان ساتیب آلیشگه قوربی ییتمه‌یپتی.»
قورغاقچیلیک و چاروا بازاری؛ حیوانلر وزنی‌نینگ کمه‌یشی و چاروادارلر درآمدی‌نینگ پسه‌یشی
المار تومنی‌نینگ توپ‌خانه قلعه قیشلاغیدن بولگن نقیب‌الله‌نینگ ایتیشیچه، آب-هوا شرایطی چاروانینگ حالتی و اونینگ بازارده‌گی اقتصادی قیمتی گه بیواسطه تأثیر قیلگن. او شونده‌ی دییدی: «یاغینگرچیلیک ییترلی بولیب، اوت و سامان بولسه، آذوقه خره‌جت‌لری آشه‌دی و چاروانی باقیش قیینلشه‌دی. اوت و سامان چاروانی سقلب قالیش اوچون ضرور، اما اولرنی تیارلش کتته خره‌جت طلب قیله‌دی.»
چاروادارلرنینگ اقلیم اوزگریشیگه ماسلشیش یوللری
فاریاب بیلیم یورتی علمی کدر اعضاسی پوهنمل احمد فرید حبیبی‌نینگ ایتیشیچه، اقلیم اوزگریشی فقط حرارت‌نینگ کوتریلیشی بیلن چیکلنمه‌یدی. قوروقچیلیک و ییم-خشک تنقیص‌لیگی چاروانینگ ضعیف‌لشیشیگه، ایریم کسللیک‌لر گه قرشی ارگانیزم قرشی‌لیگی‌نینگ پسه‌یشیگه آلیب کیلیشی ممکن. او شونده‌ی دییدی: «قورغاقچیلیک سوو تنقیص‌لیگی، ییلاولرنینگ قیسقریشی و طبیعی ییم-خشک‌نینگ کمه‌یشیگه سبب بوله‌دی. حرارت‌نینگ کوتریلیشی و کوچلی ایسیق چارواده ایسیق‌لیک باسیمینی یوزه گه کیلتیریب سوت و گوشت ایشلب چیقریشی همده کوپه‌یش قابلیتینی کمه‌یتیریشی ممکن.»
اوشبو بیلرمان، فاریاب ولایتیده چارواچیلیک ساحه‌سینی اقلیم اوزگریشیگه ماسلشتیریش دستوری دایره‌سیده اوچته استوار یونه‌لیشگه اعتبار قره‌تیش لازم‌لیگینی ایته‌دی.
بیرینچی یونه‌لیش – سوو وییلاولرنی ثمره‌لی باشقریش. بونگه سوو و حوض‌لرنی قوریش و قیته تیکلش، یامغیر سووینی توپلش، چاروانینگ سوو گه بولگن امکانیتینی کینگه‌یتیریش، بوزیلگن ییلاولرنی تیکلش همده ییلاولردن حددن تشقری فایده‌لنیش‌نینگ آلدینی آلیش.
ایکینچی یونه‌لیش – ییم-خشک تأمینلش و ذخیره‌لش همده چاروانی باقیش اصوللرینی یخشی‌لش. بونده زراعت محصولات‌لری قالدیق‌لریدن ثمره‌لی‌راق فایده‌لنیش، چاروادارلر گه ییم-خشک‌نی سقلش بوییچه تعلیم بیریش و قورغاقچیلیک دوری‌ده حیوان‌لرنینگ آذوقلنیشینی یخشی‌لش مهم حسابلنه‌دی.
اوچینچی یونه‌لیش – وترنری خذمت‌لرینی کوچه‌یتیریش و قورغاقچیلیک، یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌یشی همده باشقه اقلیمی خوف‌لر بوییچه ایرته آگاه‌لنتیریش تیزیمینی یره‌تیش.
اونینگ ایتیشیچه، خلقارا یاردم فقط انقراض یوز بیرگنیدن و چاروا نابود بوله باشله‌گنیدن کیین کورسه‌تیلمسلیگی کیره‌ک. عکسینچه، سرمایه کیریتیش‌لرنینگ بیر قسمی انقراض یوز بیریشیدن آلدین چاروادارلرنینگ اقلیمی خوف‌لر گه چیده‌ملیگینی آشیریش گه یونه‌لتیریلیشی لازم.
شو بیلن بیرگه، افغانستان زراعت وزیرلیگی سوزلاوچیسی مولوی شیرمحمد حاتمی، ایکینچیلیک و چارواچیلیک حالتینی یخشی‌لش همده قیشلاق عایله‌لری‌نینگ تورلی خوف‌لر گه چیده‌ملیگینی آشیریش اوچون خلقارا تشکیلات‌‌لر همکارلیگینی استقبال قیلیشینی ایته‌دی. او شونده‌ی دییدی: «افغانستان زراعت وزیرلیگی خلقارا تشکیلات‌لرنینگ ثمره‌لی همکارلیگی همده قیشلاق خوجه‌لیگی و چارواچیلیک‌نی مالیه‌لشتیریش بوییچه یاردم‌لرینی آلقیشله‌یدی. بیزنینگ فکریمیزچه، ایکینچیلیک ساحه‌سیده اینیقسه دهقانلر و چاروادارلرنینگ امکانیت‌لرینی کینگه‌یتیریش، درآمدلرینی آشیریش، ایش اورین‌لری یره‌تیش و ایچکی ایشلب چیقریش‌‌نی کوچه‌یتیریشگه خذمت قیله‌دیگن رواجلنیش لایحه‌لرینی عملگه آشیریش قیشلاق عایله‌لری‌نینگ اقتصادی احوالینی یخشی‌لشده مهم رول اوینه‌شی ممکن.»
شو بیلن بیرگه، خلقارا تشکیلات‌لرنینگ سونگی گزارش‌لریده هم افغانستان چارواچیلیگیگه قورغاقچیلیک باسیمی کوچه‌یب باره‌یاتگنی قید ایتیلگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ آزیق-آوقت و ایکینچیلیک دستوری – فائو میلادی ۲۰۲۶-ییلده افغانستان شمالیده جمله‌دن فاریاب ولایتیده قورغاقچیلیکدن ضرر کورگن چاروادار عایله‌لرنی قوللب-قوتلش اوچون چاروا ماللرینی حمایه قیلیش دستورلرینی عملگه آشیرگنینی معلوم قیلگن. اوشبو یاردملر چاروا اوچون آذوقه ییتکزیب بیریش، واکسین، پرازیت‌لر گه قرشی دارو-درمانلر، حیوان‌لرنی پرورش قیلیش بوییچه تعلیم و آزوقه ساتیب آلیش اوچون نقد پول یاردمینی اوز ایچیگه آلگن.
فائونینگ گزارشی گه کوره، فاریاب، جوزجان و سرپل ولایت‌لریده‌گی تورت مینگ ۷۰۰ ته عایله اوشبو دستورلردن منفعت کورگن. مذکور تشکیلات، انقراض کوچه‌یشیدن آلدین چاروا ماللرینی قوللب-قوتلش چارواچیلیککه تینه‌دیگن عایله‌لر گه حیاتی‌نینگ اساسی اقتصادی تیه‌نچینی سقلب قالیشگه یاردم بیریشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، خلقارا مهاجرت تشکیلاتی هم، میلادی ۲۰۲۶-ییلده اقلیم انقراض‌لری بیلن باغلیق دستورلریده تیریکچیلیگی طبیعی منبع‌لر و ایکینچیلیک فعالیتیگه باغلیق بولگن جماعه‌لرنینگ چیده‌ملیگینی کوچه‌یتیریشیگه اعتبار قره‌تگن. مذکور تشکیلات اقلیم اوزگریشیگه جواب بیریش دستورلریده عایله‌لرنینگ قورغاقچیلیک کبی تورلی خوف‌لر گه نسبتن ضعیف‌لیگینی کمه‌یتیریش همده جماعه‌لرنینگ اقلیم اوزگریشی عاقبت‌لریگه قرشی کوره‌شیش صلاحیتینی آشیریش‌نی تأکیدله‌یدی.
جهان بانکی ایسه، «افغانستان اقلیم گه ماسلشگن عقللی ایکینچیلیک» دستوری‌ده اقلیم اوزگریشی، جمله‌دن حرارت‌نینگ کوتریلیشی، یاغینگرچیلیک ترتیبی‌نینگ اوزگریشی و قورغاقچیلیک‌نینگ کوچه‌یشی افغانستان‌ده ایکینچیلیک ساحه‌سی و اونگه باغلیق تیریکچیلیک اوچون جدی خوف توغدیره‌یاتگنینی تأکیدله‌گن.
فاریاب‌نینگ کاپ ۳۱ گه پیامی
دنیا کاپ ۳۱ دایره‌سیده اقلیم انقراضی بوییچه ینگی مذاکره‌لر گه تیارگرلیک کوره‌یاتگن بیر پیتده، فاریاب‌ده چاروالرنینگ حیاتی افغانستان‌نینگ اقلیم اوزگریشیگه اینگ ضعیف حدودلریدن بیری‌ده اوشبو انقراض عاقبت‌لرینی یقال نمایان ایته‌دی. تیریکچیلیگی قوی، سیگیر و ییلاولر گه باغلیق بولگن عایله‌لر اوچون اقلیم اوزگریشی ایندی کیله‌جک بیلن باغلیق مسئله ایمس. یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌یشی، قورغاقچیلیک، کوچلی ایسیق و حیوانلر آذوقه‌سی تنقیص‌لیگی عینی پیتده اولرنینگ اقتصادی امکانیت‌لری و کونده‌لیک حیاتیگه جدی تأثیر کورستگن.
اگر اقلیم اوزگریشیگه ماسلشیش بوییچه جهان مجبوریت‌لر آدملر حیاتیده اوز عکسینی تاپیشی کیره‌ک بولسه، بو جریان‌نینگ بیر قسمی فاریاب قیشلاق‌لریده هم کورینیشی لازم. چونکی بو ییرده بیر قوی یا کی سیگیرنی سقلب قالیش بیر عایله‌نینگ درآمدی، سوتی، گوشتی و نانینی سقلب قالیش دیگنی‌دیر.
قییناق:
- World Bank – Afghanistan Climate-Smart Agriculture Action Plan
- FAO – Protecting livestock during one of Afghanistan’s harshest droughts
- IOM – Human Mobility in the Context of Environmental and Climate Change
