در حالی که افکار عمومی جهان به صحنههای درگیری نظامی در خاورمیانه دوخته شده است، پیامدهای عمیقتر این جنگ در نقاط کمتر دیدهشدهای در حال شکلگیری است. جنگی که در ۲۸ فبروری ۲۰۲۶ میان امریکا و اسرائیل با ایران آغاز شد، تنها به میدان نبرد محدود نمانده، بل با ایجاد اختلال در یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان، یعنی تنگهی هرمز، به طور مستقیم امنیت غذایی میلیاردها انسان را هدف قرار داده است.
توقفی که جهان را لرزاند
دادههای بهدستآمده از پلتفرم تحلیل حملونقل دریایی «کپلر» نشان میدهد که صادرات کودهای کیمیایی از کشورهای حوزهی خلیج فارس در مارچ ۲۰۲۶ تقریباً به طور کامل متوقف شده است. این توقف به ویژه در قطر -به عنوان یکی از تأثیرگذارترین بازیگران در بازار جهانی کود- چشمگیر بوده است؛ جایی که برخلاف مارچ سال گذشته که صدها هزار تُن کود کیمیایی سفید «یوریا» و «گوگرد» صادر شده بود، در مارچ امسال هیچ محمولهای ثبت نشده است.
این یافتهها با گزارش «کنفرانس تجارت و توسعهی سازمان ملل متحد» همخوانی دارد؛ گزارشی که از کاهش بیش از ۹۵درصدی تردد کشتیها در تنگهی هرمز خبر میدهد. مسیری که تا پیش از بحران روزانه بیش از ۱۰۰ هزار کشتی را در خود جای میداد، اکنون به گذرگاهی تقریباً خالی تبدیل شده است.
چرا کود با گاز گره خورده است؟
برای درک عمق بحران، باید به رابطه حیاتی میان گاز طبیعی و تولید کودهای کیمیایی توجه کرد. کودهای نیتروژنی مانند «یوریا» و «آمونیاک» که ستون فقرات کشاورزی مدرن است، به طور مستقیم به گاز طبیعی وابسته اند؛ به گونهای که ۷۰ تا ۹۰ درصد هزینهی تولید آنها را گاز تشکیل میدهد.
در این میان، کشورهای حوزهی خلیج فارس نقشی تعیینکننده دارند. این منطقه حدود ۱۴ درصد از گاز طبیعی جهان را تأمین میکند و قطر به تنهایی یکی از بزرگترین صادرکنندگان آن به شمار میرود. شرکت قطری «قافکو»، با تولید سالانهی میلیونها تُن «یوریا» و «آمونیاک»، سهمی حیاتی در تأمین نیاز جهانی این کودها دارد. افزون بر این، حدود ۳۰ درصد از تجارت جهانی «یوریا» از تنگهی هرمز عبور میکند؛ گذرگاهی که اکنون به شدت مختل شده است.
ضربهی مستقیم به زیرساختها
در چهارم مارچ، شرکت «قطرانرژی» اعلام وضعیت «قوهی قاهره» یا «فورسماژور» کرد؛ تصمیمی که پس از هدفقرارگرفتن مستقیم تأسیسات گازی این کشور اتخاذ شد. این رویداد نه تنها تولید گاز را مختل کرد، بلکه به گونهی زنجیرهای بر تولید کودهای کیمیایی نیز اثر گذاشت.
شواهد ماهوارهای این اختلال را تأیید میکند
تحلیل تصویرهای ماهوارهی «سنتینل-۲» از تأسیسات «قافکو» نشان میدهد که پیش از آغاز جنگ، هیچ نشانهای از سوزاندن گاز در مشعلها وجود نداشته، اما در مارچ نقاط حرارتی مشخصی ظاهر شده که نشانهای از کاهش تولید یا تخلیهی خطوط گاز است. این تغییر ناگهانی، از اختلال در فعالیتهای صنعتی تصویر روشنی ارائه میدهد.
عبوری نادر در دریایی خالی
در میان این توقف تقریباً کامل، تنها یک کشتی فلهبر در مارچ موفق به عبور از تنگه هرمز شده است؛ کشتیای که محمولهای از گوگرد را از عربستان سعودی حمل میکرد. تحلیلگران این عبور را استثنایی توصیف کرده و آن را بخشی از الگویی میدانند که نشان میدهد برخی کشتیهای مرتبط با چین همچنان به عبور ادامه میدهند؛ احتمالاً با تکیه بر ترتیبات غیررسمی یا تغییر هویت عملیاتی برای کاهش ریسک.
با این حال، افزایش شدید هزینههای بیمه جنگ و نبود تضمینهای امنیتی، بسیاری از شرکتهای کشتیرانی را از ورود به این مسیر باز داشته است.
وابستگی جهانی و بحران منطقهای
این بحران، فراتر از یک اختلال منطقهای، به سرعت ابعاد جهانی پیدا کرده است. دادهها نشان میدهد که آسیا با دریافت حدود ۴۴ درصد از صادرات کود قطر، بیشترین وابستگی را دارد. پس از آن، قارهی امریکا و سپس آفریقا در ردههای بعدی دریافتکنندگان کود قطر قرار میگیرند.
کشورهایی مانند هند، امریکا، اندونزیا و برزیل در صدر واردکنندگان قرار دارند؛ کشورهایی که بخش قابل توجهی از امنیت غذایی شان به واردات این نهادهها وابسته است.
آن چه موجب نگرانی شده این است که تأثیر واقعی این توقف با تأخیر و به تدریج آشکار میشود. از آن جا که انتقال محمولههای کود چندین هفته زمان میبرد، کاهش صادرات در مارچ، در اپریل و ماههای پس از آن خود را در بازارهای جهانی نشان خواهد داد؛ دقیقاً در زمانی که بسیاری از کشاورزان در حال کاشت محصولات خود استند.
هشدارهای جدی نهادهای بینالمللی
کارشناسان بینالمللی، نسبت به پیامدهای این بحران هشدار داده اند. اقتصاددان ارشد سازمان خوراک و کشاورزی ملل متحد (فایو)، این اختلال را یکی از شدیدترین شوکهای واردشده به جریان تجارت جهانی در سالهای اخیر توصیف کرده است. به گفتهی او، کشاورزان اکنون با فشار دوگانه افزایش بهای کود و افزایش هزینهی سوخت روبهرو اند.
همزمان، مقامهای آنکتاد (کنفرانس تجارت و توسعهی سازمان ملل متحد) تأکید میکنند که زمانبندی این بحران بسیار حساس است؛ زیرا این اختلال همزمان با فصل خرید کود برای کاشت جدید رخ داده است. کشورهای کمدرآمد که توان مالی کمتری برای جذب شوکهای قیمتی دارند، در خط مقدم آسیب قرار گرفته اند.
واکنش بازارها
بازارهای جهانی نیز، به سرعت به این بحران واکنش نشان داده اند. بهای کود «یوریا» در مارچ به حدود ۶۹۳ دالر در هر تُن رسید؛ سطحیکه از زمان بحران ۲۰۲۲ بیسابقه بوده است. این افزایش، که بیش از ۷۰ درصد از ابتدای سال را شامل میشود، نشاندهندهی شدت اختلال در عرضه است. همزمان با این، افزایش بهای گاز طبیعی به عنوان مادهی اولیهی اصلی، فشار مضاعفی بر بازار وارد کرده است. مؤسسههای مالی پیشبینی کرده که در صورت ادامهی بحران قیمتها میتواند حتا بالاتر نیز برود.
آتشبس؛ امیدی شکننده
با این همه، کارشناسان هشدار میدهند که حتا در صورت پایداری آتشبس میان امریکا و ایران، بازگشت به شرایط عادی زمانبر خواهد بود. راهاندازی مجدد تأسیسات، بازگشت شرکتهای بیمه و عادیسازی مسیرهای حملنقل ممکن است هفتهها طول بکشد؛ زمانی که بسیاری از کشاورزان در اختیار ندارند.
آن چه امروز در تنگهی هرمز در پی جنگ امریکا و اسرائیل با ایران در جریان است، تنها یک بحران ژئوپولیتیکی نیست، بل یک گره حیاتی در شبکهای پیچیده است که انرژی، کشاورزی و امنیت غذایی را به هم پیوند میدهد. هدفقراردادن تأسیسات گاز در قطر، به گونهی مستقیم یکی از ستونهای این شبکه را متزلزل کرده است.
