مرگ‌ومیر نوزادان؛ بحران و عامل‌های قابل پیش‌گیری

اطلاعات به دست‌آمده از وزارت صحت عامه، سازمان پزشکان بدون مرز، صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، گفت‌وگو با هشت پزشک نسایی-‌‌ولادی و ۱۷ زن در ۱۱ ولایت، نشان می‌دهد که بیش‌تر مرگ‌ومیر نوزادان در افغانستان، به دلیل عامل‌‎های قابل پیش‌گیری رخ می‌دهد.

از سویی هم نتایج گفت‌وگوی سلام‌وطندار با ۱۷ زنی که نوزادان ‌شان را در جریان یک سال گذشته از دست داده اند، نشان می‌دهد که نوزادانِ این زنان به دلیل عدم دست‌رسی به مرکزهای درمانی و بیماری‌های قابل پیش‌گیری از بین رفته اند.

داده‌های به‌دست‌آمده از وزارت صحت عامه نشان می‌دهد که در ۲۰۲۴ از هر ۱۰۰ نوزاد متولدشده، نزدیک به یک نوزاد در همان روزهای نخست زندگی جان باخته است؛ اما در ۲۰۲۵ از هر ۱۳۰ نوزاد یک نوزاد جان باخته است. صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، می‌گوید که روزانه در افغانستان نزدیک به ۱۶۷ نوزاد جان می‌بازد و افغانستان، هم‌چنان یکی از بالاترین میزان‌‌های مرگ‌ومیر نوزادان در جهان را دارد.

قابل ذکر است که رقم‌های ارائه‌شده از سوی وزارت صحت عامه و صندوق جمعیت سازمان ملل متحد در مورد میزان مرگ‌ومیر روزانه‌ی نوزادان با هم متفاوت است و می تواند ناشی از روش‌های متفاوت جمع‌آوری داده یا محدودیت‌های ثبت مرگ‌ومیر در مناطق دور از دست‌رس مرکزهای صحی باشد.

دست‌رسی‌نداشتن به مرکز درمانی و فرصت‌های ازدست‌رفته

در این گزارش با ۱۷ زن در ۱۱ ولایت گفت‌وگو شده که همه‌ی آن‌ها در جریان یک سال اخیر نوزادان ‌شان را از دست داده اند. از این میان، نُه زن به دلیل نداشتن دست‌رسی به مرکز درمانی در دوره‌ی بارداری و هنگام زایمان نوزادان ‌شان را از دست داده اند. چهار زن به دلیل زایمان قبل از وقت و وزن کم جنین و چهار زن دیگر گفته اند که نوزادان شان را پس از تولد به دلیل مشکل تنفسی از دست داده اند؛ عامل‌هایی ‌که به گفته‌ی‌ پزشکان همه قابل پیش‌گیری است.

ذکیه، باشنده‌‍‌ی دایکندی مادر دو فرزند که شش ماه قبل، نوزاد سومش را  پس از ۳۰ روز از زایمان به دلیل نداشتن دست‌رسی به مرکز صحی از دست داده است، می‌گوید: «کلینیک از خانه‌ی ما بسیار دور است. طفلم در خانه تولد شد. بسیار ضعیف بود بعد از یک ماه سینه‌بغل شد؛ باز هم نتوانستیم به‌ موقع به داکتر مراجعه کنیم. من بیمار بودم بعد از چند روز شوهرم طفلم را برد به کلینیک ولسوالی، آن‌ها به آمبولانس به بامیان فرستادن مگر قبل از رسیدن به داکتر از بین رفت.»

مسلمه، باشنده‌ی ولسوالی وایگل نورستان، دیگر مادری که به دلیل نداشتن دست‌رسی به مرکز صحی هنگام زایمان، نوزادش را یک روز پس از ولادت از دست داده است، می‌گوید: «در قریه ما کلینیک نیست و خانه‌ی ما راه موتر ندارد. در خانه زایمان کردم. طفلم کبود بود و گریه هم نکرد بعد از چند ساعت او را به مرکز صحی بردیم اما راه دور بود و دیر رسیدیم، یک روز پس از تولد از دنیا رفت. داکتران گفتند اگر زودتر می‌رسیدین چانس نجات طفل بیش‌تر بود.»

گلالی، باشنده‌ی ننگرهار که نوزادش را به دلیل مشکل تنفسی، زایمان قبل از وقت و محدودیت دست‌رسی به مرکزهای درمانی از دست داده است، می‌گوید: «طفل سومم را تقریباً ۱۲ ساعت پس از زایمان، از دست دادم. طفلم پیش از وقت تولد شده بود و مشکل تنفسی داشت. قریه‌ی ما از مرکز صحی دور است. به‌ خاطر دوری راه و مشکل اقتصادی، رسیدن به مرکز صحی دشوار بود و نتوانستیم به وقت آن ‌جا برسیم.»

عامل‌های قابل پیش‌گیری مرگ‌ومیر نوزادان در افغانستان

صندوق جمعیت سازمان ملل متحد و پزشکان، در گفت‌وگو با سلام‌وطندار، عامل‌های مرگ‌ومیر نوزادان را زایمان قبل از وقت با وزن کم، عفونت شدید، کم‌بود اکسیجن در هنگام زایمان، عدم دریافت مراقبت‌های قبل و پس از زایمان و نداشتن آگاهی زنان از اهمیت این مراقبت‌ها و نداشتن تغذیه‌ی مناسب زنان در زمان بارداری، عنوان کرده اند؛ موضوعی‌که به گفته‌ی آن‌ها قابل پیش‌‎گیری اند.

نجم‌السماء شفاجو، رییس انجمن پزشکان نسایی-‌ولادی در این مورد، می‌گوید: «شایع ترین عامل‌های مرگ‌و میر نوزادان در افغانستان، زایمان قبل از وقت با وزن کم، عفونت‌های شدید، مشکل تنفسی، عدم تغذیه‌ی مناسب و دریافت‌نکردن مراقبت‌های قبل و پس از زایمان است.»

عابده رها، دیگر متخصص نسایی-‌ولادی، دست‌رسی‌نداشتن زنان به مرکزهای صحی، نداشتن آگاهی در باره‌ی اهمیت مراقبت‌های دوران بارداری و مراجعه‌ی به‌موقع در هنگام زایمان از عامل‌های تشدید‌کننده‌ی مرگ‌و‌میر نوزادان در کشور می‌داند. «در افغانستان بیش‌تر مناطق صعب‌العبور است و علاوه بر آن مرکز صحی مجهز و پزشک متخصص نداریم. زنان نمی‌توانند به‌موقع خدمات دریافت کنند. موضوع دیگر عدم آگاهی مردم است که اگر مرکز درمانی هم باشد، آنان به‌موقع مراجعه نمی‌کنند و این موضوع سبب افزایش مرگ‌ومیر نوزادان در کشور شده است.»

در همین حال، زرغونه محبت، دیگر متخصص نسایی-‌ولادی می‌گوید که با بلندبردن سطح آگاهی زنان در باره‌‎ی اهمیت مراقبت‌های دوران بارداری و دست‌رسی به‌موقع به مرکزهای درمانی، این عامل‌ها قابل پیش‌گیری اند. او، می‌افزاید: «این عوامل معمولا قابل پیش‌گیری است اگر یک مادر مراقبت‌های دوران بارداری را دریافت کند، از عامل‌های خطر دوران بارداری خبر باشد در هنگام ولادت به مرکز صحی مراجعه کند و مرکز صحی تجهیزات داشته باشد هیچ خطری مادر و نوزاد را تهدید نمی‌کند.»

در سوی دیگر، صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، طی یک ایمیل به سلام‌وطندار گفته که افغانستان، هم‌چنان یکی از بالاترین میزان‌‌ مرگ‌ومیر نوزادان در جهان را دارد. به گفته‌ی این سازمان روزانه حدود ۱۶۷ نوزاد در این کشو به دلیل‌هایی ‌که قابل پیش‌گیری اند، جان خود را از دست می‌دهند. به گفته‌ی این نهاد، «عوامل مؤثر در مرگ‌ومیر نوزادان از ضعف نظام صحی و کم‌بود کارکنان و تجهیزات گرفته تا زایمان‌های خانگی بدون حضور پزشک، موانع دست‌رسی به خدمات صحی، مراقبت ناکافی از نوزاد در ساعات نخست تولد، و سوءتغذیه و مشکلات صحی مادر نیز از عوامل است که بسیاری از آن‌ها قابل پیش‌گیری ‌اند.»

افغانستان در رده‌های بالای مرگ‌ومیر نوزادان

مرگ‌ومیر بیش‌تر نوزدان به ‌دلیل عوامل قابل پیش‌گیری در حالی صورت گرفته که در ۲۰۲۴، از هر ۱۰۰ نوزادی که در افغانستان به دنیا آمده ‌اند، نزدیک به یک نوزاد در همان روزهای نخست زندگی جان باخته است. بر بنیاد داده‌های بخش سیستم مدیریت اطلاعات سلامت (HMIS) وزارت صحت عامه، از مجموع یک میلیون ولادت زنده در این سال، ۰.۹ درصد نوزادان جان باخته ‌اند. این نرخ در سال ۲۰۲۵ اندکی کاهش یافته: از میان ۱.۱ میلیون ولادت زنده، ۰.۷۷ درصد نوزادان به دلیل عفونت شدید، تولد پیش از وقت و مشکل تنفسی جان باخته است.

سازمان پزشکان بدون مرز نیز، می‌گوید که در ۲۰۲۵ در شفاخانه‌های تحت حمایت این نهاد، بیش از هفت هزار نوزاد در ولایت‌های خوست و هلمند در اثر مشکل تنفسی، زایمان قبل از وقت و عفونت شدید بستری شده اند. که از این میان بیش از پنج هزار نوزاد در شفاخانه‌ی بُست هلمند و بیش از هزار نوزاد دیگر در شفاخانه‌ی نسایی‌-ولادی پزشکان بدون مرز، در خوست، خدمات درمانی دریافت کرده اند. درصدی مرگ‌و‌میر نوزادان در هلمند ۱۵.۷ درصد و در ولایت خوست از ۱۸۵۲ نوزاد ۹۸ مورد یا ۵.۳۸ درصد گزارش شده است. «در ۲۰۲۵، مجموعاً ۱٬۸۵۲ نوزاد متولدشده در شفاخانه، در بخش نوزادان شفاخانه نسایی-‌ولادی پزشکان بدون مرز در خوست بستری شدند. میزان مرگ‌ومیر در این بخش ۵.۳۸ درصد (۹۸ مورد) بود.»

در همین حال، بر بنیاد اطلاعات بخش مراقبت‌های ویژه‌ی نوزادان شفاخانه‌ی ملالی، که به دست‌رس سلام‌وطندار قرار گرفته است، در ۱۴۰۴ -۲۰۲۵ از هر پنج نوزادی که در این بخش بستری شده، نزدیک به یک نوزاد جان خود را از دست داده است؛ و از میان کل نوزادان فوت‌شده، بیش از ۶۵  درصد به دلیل زایمان پیش از وقت بوده است. اطلاعات این شفاخانه نشان می‌دهد که از ۱۳۳۷ نوزاد بستری دارای مشکل تنفسی، زایمان قبل از وقت و عفونت شدید، ۲۹۸ نوزاد جان باخته اند. که از این میان ۱۹۵ نوزاد به دلیل زایمان قبل از وقت جان باخته اند.

کم‌بود تجهیزات و پرسونل؛ چالش جدی در نجات سلامت نوزادان

با این ‌که وزارت صحت عامه در سال‌های اخیر از افتتاح مرکزهای صحی و تلاش برای بهبود دست‌رسی زنان به خدمات درمانی خبر داده است، یافته‌های این گزارش بر اساس گفت‌وگو با زنان و پزشکان نشان می‌دهد که بخش مراقبت‌های ویژه‌ی نوزادان در شماری از مرکزهای درمانی، هم‌چنان با کم‌بود پرسونل متخصص و تجهیزات پزشکی مواجه است؛ مشکلی‌که به گفته‌ی پزشکان، می‌تواند در افزایش مرگ‌ومیر نوزادان نقش مستقیم داشته باشد.

لیزا شمع‌ریز، متخصص نسایی-‌ولادی در این باره می‌گوید: «مهم‌ترین کم‌بودهایی که برای مراقبت از نوزادان با آن مواجهیم کم‌بود پرسونل صحی است اگرچه حالا تعداد معدودی هست، اما در آینده‌های نزدیک با کم‌بود شدید مواجه خواهیم شد.  کم‌بود امکانات و تجهیزات ویژه‌ی مراقبت نوزادان، کم‌بود دارو ها و امبولانس اگر چه در برخی شفاخانه‌های مرکز وجود دارد اما در مناطق دورافتاده این تجهیزات نیست.»

مرگ‌ومیر نوزادان هم‌چنان یکی از چالش‌های جدی نظام صحی افغانستان است. بر اساس داده‌های یونیسف، در ۲۰۲۴ از هر هزار نوزاد در افغانستان، حدود ۳۳ نوزاد در ۲۸ روز نخست زندگی جان باخته‌اند؛ رقمی که نشان می‌دهد شمار قابل توجهی از نوزادان در نخستین هفته‌های زندگی فرصت زنده‌ماندن پیدا نمی‌کنند.