مومیایی، مواد طبیعی نادری است که در ارتفاعات و کوههای صعبالعبور بدخشان یافت میشود. این ماده سیاهرنگ از میان سنگها و صخرهها تراوش کرده و پس از جمعآوری، پاکسازی و پروسس به بازار عرضه میشود. با وجود دشواریهای فراوان و خطرهایی که در مسیر جمعآوری آن وجود دارد، بسیاری از باشندگان این مناطق همچنان به استخراج و فروش آن ادامه میدهند.
فیضالله، از باشندگان ولسوالی زیباک بدخشان، میگوید که مومیایی بیشتر در صخرهها و سنگهای تیرهرنگ دیده میشود و یافتن آن نیازمند تجربه، شناخت محل و آشنایی با کوهستان است. به گفتهی او، مردم گاهی، روزها در کوهها جستوجو میکنند تا مقدار اندکی از این ماده را به دست بیاورند. «مومیایی را در میان صخرههای سخت کوهستان پیدا میکنیم که از سنگها به پایین تراوش میکند و به شکل مومیایی آماده میشود.»
عیانالدین، از دیگر باشندگان بدخشان، میگوید که برای یافتن مومیایی ناگزیر است به کوههای مرتفع و مناطق دشوارگذر برود؛ جایی که خطر سقوط از صخرهها و حتا حمله حیوانات وحشی همواره وجود دارد. او، میافزاید: «مردم بیشتر برای درمان درد مفاصل، درد گرده و برخی بیماریهای مشابه از مومیایی استفاده میکنند و تا اکنون نتیجه خوبی هم گرفته اند؛ یکی از اعضای فامیل ما نیز این بیماری را داشت که پس از استفاده، نتیجهی خوبی گرفت.»
در کنار کاربردهای درمانی، مومیایی برای بسیاری از خانوادهها یک منبع درآمد نیز به شمار میرود. برهان، دیگر باشندهی بدخشان، میگوید که برای تأمین مخارج زندگی خانوادهاش به جمعآوری مومیایی روی آورده و ماهانه تا هشت هزار افغانی درآمد دارد. به گفتهی او، با وجود خطرهای فراوان و ساعتها جستوجو در دل کوهها، نبود فرصتهای کاری دیگر سبب شده است مردم به این کار رو بیارند. این باشندهی بدخشان، میگوید: «مومیایی را بعد از جمعآوری به فروش میرسانیم. اگر کیفیت آن خوب باشد، هر کیلو آن را به ۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ افغانی به فروش میرسانیم. درآمدی که از فروش مومیایی بهدست میآوریم، تا حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد مشکل اقتصادی ما را برطرف میکند.»
پروسسکنندگان مومیایی در بدخشان، میگویند که این ماده پس از انتقال از کوهها، معمولا با خاک، سنگریزه و مواد اضافی همراه است و برای آمادهشدن برای مصرف، چندین مرحله، تصفیه و پاککاری روی آن انجام میشود.
حکیم، یکی از پروسسکنندگان مومیایی، میگوید که از هر یک کیلوگرم مومیایی خام، تنها مقدار اندکی مومیایی خالص به دست میآید. «خاک و سنگ را تصفیه و جدا میکنیم، سپس با آب مخلوط میشود تا به شکل ریگ و خاک نرم درآید. بعد آن را صاف کرده، جوش میدهیم و میگذاریم یک یا دو شب بماند تا کاملاً صاف شود. پس از آن چندین مرحله دیگر را طی میکند تا خشک شود.»
فروشندگان مومیایی در بدخشان نیز از افزایش تقاضا برای این محصول سخن میگویند. محمدنعیم، یکی از فروشندگان مومیایی در فیضآباد، مرکز بدخشان، میگوید که بازار خرید و فروش این ماده در سالهای اخیر رونق بیشتری یافته است. او، میافزاید: «مردم از ولایتهای کابل، مزار، هرات و سایر ولایتها برای خرید و فروش مراجعه میکنند. بازار مومیایی نسبت به سالهای گذشته رونق بیشتری یافته و حتا به کشورهای خارجی مانند پاکستان، ایران، امریکا و آلمان میبرند.»
در همین حال، پزشکان، تأکید میکنند که با وجود کاربردهای سنتی مومیایی، استفاده از آن باید با احتیاط و زیر نظر متخصصان انجام شود.
خلیل حمیدی، پزشک در بدخشان، میگوید که استفاده درست از مومیایی میتواند مفید باشد، اما مصرف خودسرانه و استفاده از نمونههای غیرمعیاری ممکن است پیامدهای جدی برای سلامت داشته باشد. این پزشک با اشاره به خطرهای مصرف نادرست مومیایی، میگوید: «خطر آن سمیبودن خود مومیایی و پاکنبودن آن است. استفادهی زیاد از این ماده میتواند به کلیه، جگر و معده آسیب برساند. در پهلوی این، استفاده آن برای کودکان، زنان باردار و کسانی که به بیماریهای خاص مبتلا باشند، خطرناک است.»
مومیایی یکی از ارزشمندترین مواد در کوهستانهای بدخشان به شمار میرود؛ مادهای که از دل صخرههای سخت به دست میآید، برای برخی خانوادهها منبع درآمد است و همچنان جایگاه خود را در طب سنتی حفظ کرده است. با این حال، متخصصان بر این باورند که بهرهبرداری اصولی، پروسس معیاری و استفادهی آگاهانه از این ماده، میتواند هم به حفظ سلامت مصرفکنندگان و هم به توسعهی این ظرفیت اقتصادی در بدخشان کمک کند.
