کابل با جمعیتی حدود هشت میلیون تن، روزانه نزدیک به ۳۰۰ هزار مترمکعب فاضلاب تولید میکند؛ اما پایتخت هنوز از شبکهی سراسری کانالیزاسیون برخوردار نیست. مسئولان از طرحهای غیرمتمرکز تصفیهی فاضلاب خبر میدهند؛ در حالی که کارشناسان ایجاد شبکهی معیاری فاضلاب را برای پیشگیری از آلودگی منابع آب و کاهش پیامدهای صحی و محیطزیستی، ضروری میدانند.
رحمتالله صارم، سخنگوی شرکت امارتی آبرسانی و فاضلاب شهری افغانستان، میگوید که نبود شبکهی سراسری کانالیزاسیون، مدیریت فاضلاب در کابل را با چالش روبهرو کرده است. او، میافزاید: «کابل مرکز کانالیزاسیون شهری ندارد. در کابل شش تصفیهخانه وجود دارد که دو مورد آن فعال است و ظرفیت تصفیهی ۴۰۰ هزار مترمکعب فاضلاب در روز را دارد. برای مدیریت فاضلاب، یک سروی برای سیستم غیرمتمرکز انجام و طرح آن دیزاین شده که قابلیت تصفیهی ۷۰۰ هزار مترمکعب را دارد.»
مسئولان این ظرفیتها را اعلام کردهاند و میزان واقعی تصفیهشده مشخص نشده است. با این حال، باشندگان کابل، میگویند که نبود شبکهی منظم فاضلاب، مشکلاتی مانند جاریشدن فاضلاب در کوچهها، انتشار بوی بد، تجمع حشرات و نگرانی از آلودگی آبهای زیرزمینی را به همراه داشته است.
زهره محبوبی، باشندهی ناحیهی چهارم شهر کابل، میگوید که چاههای جذبی در برخی مناطق به گونهی غیرمعیاری حفر شده و این وضعیت میتواند خطر نفوذ آلودگی به آبهای زیرزمینی و منابع آب آشامیدنی را افزایش دهد. «چاههای جذبی به گونهی غیرمعیاری حفر میشوند که میتواند باعث نفوذ آلودگی به آبهای زیرزمینی و حتا آبهای نوشیدنی شود. بیشتر فاضلاب در کوچهها جاری شده و در مناطق تایمنی مشکلات ایجاد کرده و سبب آلودگی و بوی بد میشود.»
محمد داراب، باشندهی ناحیهی پانزدهم شهر کابل، نیز ایجاد شبکهی منظم فاضلاب شهری را از نیازهای اساسی پایتخت میداند. او، میگوید: «یکی از نیازمندیهای اساسی شهر کابل، ایجاد سیستم فاضلاب است. با پرشدن چاههای جذبی، گاهی مواد فاضلاب به سرک و کوچه جاری میشود و سبب انتشار بوی بد و تجمع حشرات میشود.»
صبیحه عظیمی، باشندهی ناحیهی هشتم شهر کابل، نیز میگوید که تجمع فاضلاب در کوچهها، افزون بر آلودهکردن محیط، زندگی روزمرهی خانوادهها را با مشکل روبهرو کرده است. «خود ما چندین بار با فاضلابی که در کوچهها جمع شده، روبهرو شدهایم که باعث ناراحتی و آلودگی محیط شده است. مهمترین خواست ما ایجاد یک سیستم منظم و معیاری فاضلاب شهری است.»
آرش، باشندهی ناحیهی پانزدهم شهر کابل، نیز از نزدیکی چاه فاضلاب با چاه آب آشامیدنی ابراز نگرانی میکند. او، میگوید: «فاصلهی چاه فاضلاب با چاه آب کم است و چند بار فاضلاب و چاه آب با هم یک جا شده و باعث نگرانی مردم شده است. افزایش مگس و حشرات نیز سلامت خانوادهها را تهدید میکند.»
این اظهارات نشاندهندهی نگرانی باشندگان از احتمال آلودگی منابع آب است؛ اما تأیید آلودگی آبهای زیرزمینی یا آب آشامیدنی، نیازمند آزمایشهای کیفی و ارائهی نتایج آن است.
نگرانی از پیامدهای صحی
کارشناسان صحت عامه، میگویند که رهاشدن یا دفن غیربهداشتی فاضلاب میتواند زمینهی انتقال شماری از بیماریها را فراهم کند. محمدخالد مصمم، کارشناس ارشد صحت عامه، میگوید که فاضلاب شهری حاوی عاملهای بیماریزا، مواد کیمیایی و مواد عضوی است و تماس مستقیم با آن یا انتقال آلودگی از طریق حشرات میتواند سلامت مردم را تهدید کند.
او، میافزاید: «فاضلاب حاوی میکروبهای بیماریزا، مواد کیمیایی و مواد عضوی است و تماس مستقیم با آن یا انتقال آلودگی از طریق حشرات، میتواند زمینهی انتقال بیماریها را فراهم کند و باعث اسهالات عفونی، دیزانتری، کولرا، هپاتیت A و برخی عفونتهای انگلی شود. کودکان به دلیل تماس بیشتر با محیط و بازی در فضای باز، در برابر این خطرات آسیبپذیرتر اند.»
عبیدالله حمیدی، پزشک متخصص بیماریهای داخله و کودکان، نیز میگوید که فاضلاب شهری از راه آلودهکردن آبهای سطحی و زیرزمینی، خاک و محیط اطراف میتواند سلامت مردم را تهدید کند. او، تأکید میکند: «ما نمیتوانیم انتانات را مستقیماً با فاضلاب شهری ارتباط بدهیم؛ اما میتوانیم فاضلاب شهری را یکی از عاملهای انتانات مختلف بدانیم. در فصل گرما، با افزایش فعالیت میکروبها و حشرات، احتمال انتقال بیماریها نیز بیشتر میشود.»
شرافتزمان امرخیل، سخنگوی وزارت صحت عامه، میگوید که این وزارت برای جلوگیری از بیماریهای ناشی از آب آلوده و آلودگی محیط، اقداماتی را روی دست گرفته است. «معینیت غذا و ادویه و ریاست مصونیت غذایی، بر شرکتهای تولیدکنندهی آب آشامیدنی و دیگر منابع آب نظارت دوامدار دارند. در مناطق گرمسیر، احتمال انتقال بیماریها از طریق آب آلوده و عاملهای دیگر بیشتر است و این وزارت تلاش میکند با آگاهیدهی عامه و همکاری ادارههای مربوط، از آلودگی آب جلوگیری کند.»
سیستمهای غیرمتمرکز؛ راهحل موقت یا پایدار؟
مسئولان در شرکت امارتی آبرسانی و فاضلاب شهری افغانستان، میگویند که برای مدیریت فاضلاب در بخشهای مختلف پایتخت، سیستمهای غیرمتمرکز تصفیه در نظر گرفته شده است. فایقالله جمال، رییس تنظیم امور فاضلاب در شرکت امارتی آبرسانی و فاضلاب شهری افغانستان، میگوید که این سیستمها برای ادارههای دولتی، بلندمنزلهای رهایشی و تجارتی، مکتبها، شفاخانهها، مسجدها و پارکهای صنعتی در نظر گرفته شده است.
او، میافزاید: «مشکل افزایش جمعیت نیست، بل که افزایش تراکم ساختمانی، مصرف آب در یک قطعه زمین و افزایش تولید فاضلاب در محدودههای متراکم نقش اساسی داشته است. سیستمهای غیرمتمرکز تصفیهی فاضلاب هزینهبر و زمانگیر است؛ اما ریاست فاضلاب تلاش دارد این سیستمها را در مناطق مختلف کابل توسعه دهد.»
با این حال، کارشناسان محیط زیست، میگویند که مدیریت فاضلاب تنها با ایجاد تصفیهخانههای غیرمتمرکز حل نمیشود و رعایت معیارهای ساخت چاههای جذبی و سپتیک، تصفیه و بازیافت فاضلاب و ایجاد شبکهی کانالیزاسیون نیز ضروری است.
سیدشاه گهرپور، کارشناس محیط زیست، میگوید که نبود چاههای سپتیک معیاری، تصفیه و بازیافت دوبارهی فاضلاب و رعایتنشدن اصول محیطزیستی، از مشکلات اساسی مدیریت فاضلاب در کابل است. «در یک حویلی که ۱۰ متر هم نیست، در یک گوشهاش چاه سپتیک است و در گوشهی دیگرش چاه آب؛ اما از نظر معیارهای اعمار یا ایجاد چاه سپتیک و چاه آب قابل نوشیدن، این فاصله قابل قبول نیست.»
گهرپور، میافزاید که در خاکهای نرم و نفوذپذیر، فاصله میان چاه فاضلاب و چاه آب باید بیشتر در نظر گرفته شود تا از نفوذ آلودگی جلوگیری شود. او، هشدار میدهد که رهاشدن فاضلاب خام در زمین، جویها و کانالها میتواند خاک و منابع آب را آلوده کند و در درازمدت پیامدهای گستردهای برای کابل داشته باشد.
او، میگوید: «در درازمدت میتواند یک بحران بزرگ در شهر کابل به وجود بیاورد.» گهرپور، ایجاد شبکهی کانالیزاسیون، ساخت تصفیهخانههای معیاری، جلوگیری از رهاشدن فاضلاب خام و بازیافت فاضلاب را از راههای اساسی مدیریت این مشکل میداند.
کابل روزانه حدود ۳۰۰ هزار مترمکعب فاضلاب تولید میکند؛ اما هنوز شبکهی سراسری کانالیزاسیون ندارد. هرچند مسئولان از توسعهی سیستمهای غیرمتمرکز و طرحهای جدید تصفیهی فاضلاب سخن میگویند، کارشناسان هشدار میدهند که افزایش ساختوساز و تولید فاضلاب، در صورت نبود مدیریت معیاری، میتواند خطر آلودگی خاک و منابع آب و پیامدهای صحی و محیطزیستی را افزایش دهد. از این رو، ایجاد یک سیستم منظم و معیاری فاضلاب برای کابل، به یک نیاز جدی شهری و محیطزیستی تبدیل شده است.
