دادههای بهدستآمده از وزارت صحت عامه، سازمانهای بینالمللی و گفتوگو با متخصصان، نشان میدهد که زایمان با روش سزارین در افغانستان روندی رو به افزایش دارد.
روند صعودی سزارین در افغانستان طی پنج سال پسین
بر بنیاد این یافتهها، آمار زایمان با روش سزارین از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۳۸ درصد افزایش یافته که تنها از ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ رشد ۱۵درصدی داشته است. متخصصان و نهادهای بهداشتی، عاملهایی مانند کمبود اکسیژن جنین، خونریزی پیش از وقت، توقف پیشرفت روند طبیعی زایمان و کمخونی مادران را دلیل افزایش سزارین عنوان میکنند.
در کنار آن، تغییر سبک زندگی مادران، کمبود پزشکان متخصص نسایی_ولادی، تأخیر در دریافت مراقبتهای پیش از زایمان، انگیزههای مالی برخی مرکزهای درمانی خصوصی و پرهیز برخی از مادران از درد زایمان طبیعی، نیز از عاملهای افزایش این روند دانسته شده است.
پزشکان، هشدار میدهند که سزارینهای مکرر، در صورت بیتوجهی، میتواند خطر چسبندگی رحم و ناباروری ثانوی را افزایش دهد. سلاموطندار از گفتوگو با ۱۷ زن در ۱۰ ولایت دریافته است که بسیاری از آنان به دلیل نداشتن آگاهی کافی از اهمیت وقفه برای باردارشدن، سزارینهای مکرر را با فاصلههای کمتر از حد توصیهشده تجربه کرده اند و از پیامدهای جسمی و روانی آن شکایت دارند.
ثبت بیش از ۹۷ هزار مورد سزارین در ۲۰۲۵
دادههای بخش سیستم مدیریت اطلاعات سلامت (HMIS) وزارت صحت عامه، نشان میدهد که در ۲۰۲۵ بیش از ۹۷ هزار مورد سزارین در افغانستان ثبت شده است. این رقم در مقایسه با ۲۰۲۴ که بیش از ۸۴ هزار مورد بود، افزایش ۱۵درصدی را نشان میدهد. طبق این دادهها، کابل با ثبت بالاترین مورد (بیش از ۲۸ درصد) و نورستان با ثبت کمترین مورد (۰.۴ درصد) زایمان سزارین را به خود اختصاص داده است.
شرافتزمان امرخیل، سخنگوی وزارت صحت عامه، میگوید: «در سال ۲۰۲۵، ۹۷٬۰۰۷ مورد سزارین در افغانستان ثبت شده است. این رقم در مقایسه با سال ۲۰۲۴ که ۸۴٬۲۷۶ مورد بود، حدود ۱۵ درصد افزایش را نشان میدهد. کابل با ثبت بالاتر از ۲۸ درصد، بیشترین سهم را در ۲۰۲۵ داشته و نورستان با ثبت ۰.۴ درصد (۳۷ مورد) کمترین مورد سزارین را ثبت کرده است.»
صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، با اشاره به افزایش ۳۸درصدی آمار زایمان با سزارین از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ به سلاموطندار میگوید که ۸۸ درصد این زایمانها به هدف مدیریت عوارضی مانند زایمان سخت یا وضعیت اضطراری جنین انجام میشوند. «تعداد موردهای سزارین از ۷۰٬۲۹۳ مورد در سال ۲۰۲۱ به ۹۶٬۹۸۴ مورد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. بیشتر اضطراری بوده و برای مشکلهای زایمان انجام میشود. کمبود پرستار زن، ترجیح برخی زنان در شهرها، کیفیت بالای درمانی خصوصی، انگیزههای مالی پزشکان و تأخیر در مراقبتهای پیش از زایمان باعث افزایش آن شده است. بیشترین مورد این عمل در مرکزهای درمانی خصوصی کابل رخ میدهد.»
در همین حال، عبدالقیوم پوپل، معاون امور بهداشت سازمان پزشکان بدون مرز، میگوید که در سالهای پسین زایمان سزارین در مرکزهای درمانی زیر حمایت این نهاد نیز افزایش یافته است. «در سال ۲۰۲۵، از مجموع ۲۴٬۹۵۲ مراجعهکننده به شفاخانههای تحت پوشش سازمان پزشکان بدون مرز، ۷۹۵ مورد با سزارین زایمان کرده اند که ۳ درصد را تشکیل میدهد؛ در حالی که در سال ۲۰۱۳ از مجموع ۱۳٬۳۷۴ بیمار، ۳۷۵ مورد سزارین انجام شده بود که ۲ درصد را تشکیل میداد. این ارقام نشان میدهد که سهم سزارین از ۲ درصد در سال ۲۰۱۳ به ۳ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.»
از زایمان سخت تا انتخاب آگاهانه؛ دلیلهای افزایش سزارین
متخصصان نسایی-ولادی، نیز از افزایش آمار زایمان سزارین خبر میدهند و کمبود اکسیژن جنین، خونریزیهای پیش از وقت، توقف پیشرفت زایمان که حیات جنین را تهدید کند، کمخونی و دریافتنکردن مراقبتهای دوران بارداری را، از عاملهای عمدهی انجام سزارین عنوان میکنند. آنان، میافزایند با این که انجام عمل سزارین برای نجات جان مادر و نوزاد یک نیاز است، اما در صورت بیتوجهی پزشکان خطر ناباروری ثانوی را تشدید میکند.
سونیتا بهرام، پزشک متخصص نسایی_ولادی، میگوید: «پیامدهای کوتاهمدت سزارین التهابیشدن زخم، سرگیجه، دردهای شدید و لختهشدن خون میباشد، اما در صورت بیتوجهی پزشکان سبب چسبندگی رحم، عضلههای شکم و ناباروری ثانوی میشود. هر قدر انجام عمل سزارین به یک خانم بیشتر باشد، آسیبرسیدن به دیگر عضلهها، چسبندگی و خطر ناباروری بیشتر میشود.»
با این همه، عابده رها، دیگر پزشک متخصص نسایی_ولادی، سبک زندگی، اضافهوزن، انتخاب شماری از مادران که نمیخواهند دردهای زایمان را تجربه کنند و انگیزههای درآمد مالی مرکزهای درمانی خصوصی را، نیز از عاملهای افزایش سزارین در کشور عنوان کرده است. «بیشتر خانمهایی که نمیخواهند دردهای ولادت را تجربه کنند، خود شان سزارین را انتخاب میکنند. بیشتر تجربهی ما نشان میدهد که سزارین در اثر عاملهای پزشکی نیست. همچنین، یک دلیل افزایش آمار سزارین میتواند این باشد که این عمل در شفاخانههای شخصی یک منبع درآمد مالی است.»
هشدار در بارهی پیامدهای سزارینهای مکرر
پزشکان برای پیشگیری از انجام مکرر عمل سزارین و پیامدهای آن، بر وقفه میان بارداری پس از سزارین، گرفتن مشوره از پزشک پیش از بارداری و دریافت مراقبتهای دوران بارداری، تأکید میکنند. زرغونه محبت، پزشک متخصص نسایی_ولادی، میگوید: «خانمی که در حمل قبلی خود سزارین شده، زمانی که تصمیم به حمل میگیرد، باید تحت نظر پزشک باشد و قبل از بارداری ارزیابی شود. در زمان بارداری با پزشک ملاقات منظم داشته باشد. معاینههای مورد نیاز انجام شود، تمام مراقبتهای بارداری را نظر به تقسیماوقاتی که پزشک تعیین میکند، دریافت کند.»
بر بنیاد شاخصهای سازمان جهانی بهداشت، میان دو سزارین متوالی (از زمان سزارین قبلی تا زایمان بعدی) باید حدود ۲۴ ماه یا بیشتر فاصله وجود داشته باشد. این معمولاً به معنای حداقل ۱۵ تا ۱۸ ماه فاصله تا شروع بارداری بعدی است. فاصلههای کوتاهتر به ویژه کمتر از ۶ تا ۱۲ ماه میتواند خطر پارگی رحم در بارداری یا زایمان بعدی، زایمان زودرس، وزن کم نوزاد هنگام تولد، عوارض مربوط به جفت (پلاسنتا) را افزایش دهد.
نبود آگاهی در بارهی فاصله میان بارداریها
گفتوگوی سلاموطندار در این گزارش با ۱۷ زن در ۱۰ ولایت نشان میدهد که این زنان به دلیل نداشتن آگاهی از روشهای وقفه میان بارداری و چالشهای بهداشتی آن مانند فشار بلند، کمخونی، موقعیت نادرست جنین در رحم، تجربهی سزارین دوم یا بیشتر را داشته اند.
ریحانهی ۲۹ساله که مادر دو فرزند است و دو بار زایمان سزارین داشته است، میگوید: «من بار اول که حمل گرفتم، رفتم شفاخانه، گفتند باید سزارین شوی؛ چون طفلت آب ندارد و برش خطر است، سزارین شدم. بار دوم هم بعد از این که یکونیم سال بعد حمل گرفتم، به شفاخانه رفتم، گفتند یک بار عملیات شدی، باید بار دوم هم عملیات شوی؛ چون فاصله میان ولادت کم است، امکان دارد که رحمت پاره شود.»
تهمینهی ۳۵ساله، باشندهی سمنگان و مادر سه فرزند که در هر سه سزارین شده است، میگوید: «فاصله بین هر سزارین من یک تا دو سال بود. یک طفلم یک سال فاصله دارد و دیگرش دو سال، سه بار سزارین شدهام. دلیلش این بود که کمخون بودم و به دلیل این که طفلم رشد نکرده بود، عملیات شدم.»
زنان گفتوگوشونده، همچنین از پیامدهای سزارین مانند کمحوصلگی، اختلالهای روانی، ترس از بارداری و وابستگی به دیگران حکایت میکنند. آنان، میگویند که پس از سزارین نمیتوانند به درستی به فرزندان شان رسیدگی کنند.
شکیلای ۲۰ساله، باشندهی دایکندی که دو بار سزارین شده است، میگوید: «ضعیف شدهام، کمخون هستم، کارهای سنگین خانه را انجام داده نمیتوانم، همیشه دلبدی دارم و خیلی از بارداری خود میترسم. با خود میگویم اگر داکتران/پزشکان صبر میکردند، میتوانستم طبیعی طفل به دنیا بیاورم؛ اما چون هیچ آگاهی نداشتم، قبول کردم که سزارین شوم.»
کبرای ۲۸ساله، باشندهی هرات، نیز که دو بار سزارین شده است، میگوید: «بعد از هر سزارین احساس میکردم بدنم ضعیفتر شده، هم درد شکم و کمر داشتم، هم زود خسته میشدم. رسیدگی به طفلها برایم سخت بود؛ چون فاصلهی شان کم بود. از نظر روحی هم فشار زیاد بود؛ چون هم خودم جور نبودم و هم مجبور بودم به چند طفل کوچک رسیدگی کنم. به همین خاطر، فکر میکنم وقتی فاصله کم باشد، سزارینهای پیدرپی آدم را بیشتر به مشکل میاندازد.»
دادهها نشان میدهد که سیستم بهداشتی کشور در پاسخ به وضعیتهای عاجل و اضطراری زایمانی بر سزارین تکیه دارد و این سیستم نتوانسته در آموزش زنان در بارهی پیامدها و فاصلهگذاری میان بارداریها آگاهیدهی کند. از سویی هم، پزشکان هشدار میدهند با این که سازمانهای بینالمللی آمار میدهد، اما زنانی که باید این اطلاعات را دریافت کنند، هنوز در حاشیه مانده اند.
