شماری از مادران شاغل، به سلاموطندار میگویند که حقوق آنان در محیط کار تطبیق نمیشود. آنان، میافزایند که بر بنیاد قانون کار، ساعتهای کاری مادران در زمان شیردهی باید کاهش یابد، مرکزهای مراقبت از کودکان فعال باشد و ترانسپورت داشته باشند؛ اما اجرای این حمایتهای قانونی، در محیط کار به دلیل فشار کاری، نبود مکان مناسب برای شیردهی و بیتوجهی به نیازهای روانی مادران، با محدودیتهایی روبهرو است.
ثنا احمدی ۳۲ساله، باشندهی کابل که طراح لباس است، میگوید که با داشتن سه فرزند خُردسال در شرایط دشواری کار میکند و حمایتهایی که در قانون آمده، در محل کار او اجرا نمیشود. «مرخصی ولادت هرچند در محل کارم در نظر گرفته شده؛ اما به صورت منظم اجرا نمیشود. فشار کاری، نبود مکان مناسب برای شیردهی و بیتوجهی به نیازهای روانی مادران، از جمله چالشهای من است. اگر محیط کاری انعطافپذیر و حمایت روانی بیشتر فراهم شود، شرایط برای مادران شاغل بهتر میشود.»
نادیه سیرت ۲۵ساله، پزشک در یکی از کلینیکهای پروان و مادر دو کودک خُردسال، میگوید که موفقیت یک مادر وابسته به آرامش روانی و حمایت ساختاری در محیط کار است. «وظیفهی مادری و شغلی، هر دو مهم هستند و یک مادر تنها زمانی میتواند موفق باشد که آرامش روانی و حمایت ساختاری در محیط کار وجود داشته باشد. در محل کار ما فقط مرخصی ولادت وجود دارد و هیچ مکان شیردهی یا کودکستانی در نظر گرفته نشده است. ایجاد کودکستان، مکان شیردهی و ترانسپورت ویژه، میتواند فشار را کمتر کند.»
بر بنیاد قانون، مادران شیرده حق دارند در میان هر سه ساعت کاری، نیم ساعت برای شیردادن به کودک شان وقت بگیرند و ساعتهای کاری آنان تا ۳۵ ساعت در هفته کاهش یابد. حمایتی که شیلای ۲۸ساله، آموزگار در پنجشیر، میگوید تا کنون آن را تجربه نکرده و کمبود امکانات حمایتی سبب شده تمرکزش در محیط کار کاهش یابد.
او، میافزاید: «هنگام تدریس، ذهنم درگیر وضعیت فرزندانم است و این نگرانی تمرکز کاریام را مختل میکند. هرچند مرخصی ولادت و شیردهی داریم؛ اما هیچ مراعاتی برای مادران در ساعتهای کاری وجود ندارد. ایجاد کودکستانها در مکتبها و شرایط ویژه برای مادران میتواند آرامش بیشتری ایجاد کند.»
سنیهی ۲۶ساله، پزشک جوان از کابل و مادر کودک یکساله، مشکل اصلی را نبود مرکزهای مراقبت از کودکان میداند و میگوید که این کمبود پس از بازگشت از رخصتی ولادی بیشتر خود را نشان میدهد.
او، میافزاید: «در محیط کاری خود زحمتهای زیادی میکشم. رخصتی ولادی ما سهماهه است و در این مدت حقوق و امتیازات مانند دیگر ماهها داده میشود؛ اما مشکل ما این است که کودکستان نداریم. خواست ما این است که در هر مرجع دولتی باید کودکستان وجود داشته باشد.»
در همین حال، حقوقدانان، با تأکید بر قوانین و مبانی فقهی میگویند که قانون، حقوق مشخصی را برای مادران شاغل پیشبینی کرده و مانعهای اصلی تطبیقنشدن حمایتهای قانونی، نبود نظارت از اجرای عملی قوانین، ترس و ناآگاهی زنان است.
ضیا یوسفی، حقوقدان، میگوید: «بر اساس فقه حنفی و قانون کار، برای مادران شاغل حقوقی چون مرخصی زایمان با معاش و فراهمسازی کودکستان پیشبینی شده است؛ اما در عمل، نبود امکانات مادی، فرهنگ مردسالارانه، ضعف توسعهی اجتماعی و ناآگاهی زنان از حقوق شان، اجرای این قوانین را با مشکل روبهرو کرده است.»
نورآقا شعیب، دیگر حقوقدان، نیز میگوید: «مادران شاغل ۹۰ روز رخصتی با معاش دارند و کارفرما حق اخراج یا قطع معاش آنان را در این مدت ندارد؛ اما نبود آشیانهی کودک، ترس از اخراج و ناآگاهی از حقوق، مشکلات پابرجا هستند. کارفرمایان باید محیط امن، فرصت شیردهی و شرایط برابر برای ترفیع فراهم کنند.»
از سویی هم، تهمینه منگل، فعال حقوق زن، با ابراز نگرانی از وضعیت کاری مادران شاغل میگوید با این که قانون کار افغانستان امتیازهای قانونی را برای مادران شاغل در نظر گرفته؛ اما این حقوق عملاً نادیده گرفته میشود.
او، میافزاید: «طبق قانون کار افغانستان، مادران شاغل مستحق ۹۰ روز رخصتی ولادی با معاش هستند که در صورت تولد طفلهای دوگانه تا ۱۰۵ روز افزایش مییابد. مادران شیرده حق دارند هر سه ساعت کاری، ۳۰ دقیقه برای شیردادن نزد کودک شان بروند و ساعتهای کاری شان میتواند به ۳۵ ساعت در هفته کاهش یابد. با وجود این حقوق، پس از حاکمیت امارت اسلامی، بسیاری از زنان از کار محروم شده اند و معاش شان پرداخت نمیشود. وزارت کار، رسانهها و نهادهای بینالمللی باید نقش فعالتری ایفا کنند.»
با این حال، سمیعالله ابراهیمی، سخنگوی وزارت کار و امور اجتماعی، میگوید که از مادران شاغل حمایتهای لازم در محیطهای کاری صورت میگیرد. «در نهادهایی که زنان مشغول به کار هستند، برای فرزندان شان نیز برنامههایی در نظر گرفته شده است. در کنار آن، در صورت ضرورت مانند مریضی یا موارد دیگر، مطابق اصول و قوانین، مرخصیها در زمان مناسب در اختیار آنان قرار میگیرد.»
سخنگوی وزارت کار و امور اجتماعی، میافزاید که در سراسر کشور ۱۲۰ کودکستان فعال وجود دارد و نزدیک به سه هزار کودک در این مرکزها زیر آموزش قرار گرفته اند. «کودکستانهای امارتی در کنار کودکستانهای خصوصی فعالیت دارند و مدیریت و نظارت همهی آنها از سوی وزارت کار و امور اجتماعی انجام میشود. بیشتر آموزگاران را بانوان تشکیل میدهند و برای آنان محیط کاری مصون فراهم شده است.»
این در حالی است که چندی پیش سلاموطندار با ۳۰ زن از ولایتهای مختلف که همزمان مسئولیتهای خانه و کار را به دوش داشته، گفتوگو کرده است و نتیجهی آن نشان میدهد که این زنان در هنگام پیشبرد همزمان کار و مسئولیت خانه با چالشهای گوناگونی چون نبود مهد کودک مناسب، نبود فرصتها برای ارتقای ظرفیتهای خویش و کارکردن با معاش ناچیز، روبهرو اند.
