خریدهای غیرضروری و تصمیم‌های لحظه‌ای هنگام خرید می‌توانند بر بودجه‌ی شخصی افراد و وضعیت مالی خانواده‌ها تأثیر بگذارند. این رفتار بخشی از تجربه‌های روزمره‌ی برخی زنان است؛ اما تداوم آن می‌تواند تأمین هزینه‌های ضروری زندگی را با چالش روبه‌رو کند.
سلام‌وطندار در این گزارش با ۲۴ زن ۱۷ تا ۳۴ساله در هشت ولایت گفت‌وگو کرده است. از میان این زنان، ۱۹ تن گفته که بدون برنامه‌ریزی قبلی و در برخی موارد، بدون نیاز واقعی، لباس، لوازم آرایشی، وسایل تزئینی خانه و وسایل مربوط به کودکان را خریداری کرده اند.
پریسا محمدی، ۲۶ساله و آموزگار در نورستان، می‌گوید که گاهی از روی علاقه و حتا بدون نیاز، خرید می‌کند. «گاهی وقت‌ها، مثلاً لباس، چادر، دست‌کول یا چیزهای دیگری را که می‌بینم و خوشم می‌آید، می‌خرم؛ در حالی که شاید چندان هم به آن ضرورت نداشته باشم. بیشتر این خریدها برای خودم است.»
منیژه رحیمی، ۲۵ساله، آموزگار و باشنده‌ی فاریاب نیز، می‌گوید که هنگام رفتن به بازار، دیدن کالاهای مورد علاقه‌اش او را به خرید ترغیب می‌کند؛ حتا اگر کالاهای مشابهی را از پیش داشته باشد. «بعضی چیزها را بدون نیاز واقعی می‌خریم؛ بیشتر لباس، چادر، بیک یا وسایل شخصی. مثلاً چیزی را در بازار می‌بینم، خوشم می‌آید و می‌خرم؛ اما وقتی به خانه می‌رسم، متوجه می‌شوم که از قبل چیزی مشابه آن را داشته‌ام. معمولاً وقتی به بازار می‌روم و چیزی توجهم را جلب می‌کند، بیشتر وسوسه می‌شوم که آن را بخرم.»
در کنار خریدهای بدون برنامه‌ریزی و خرید کالاهای مورد علاقه، دست‌رسی به پول و زمان دریافت درآمد نیز، از جمله عواملی اند که زنان مصاحبه‌شده به آن‌ها اشاره کرده اند. از میان زنان مورد بررسی، ۱۴ تن گفته که هنگام رفتن به بازار، پنج تن هنگام دریافت معاش و پنج تن دیگر در مناسبت‌ها، مهمانی‌ها و محفل‌ها، بیشتر به خرید کالاهای غیرضروری روی می‌آورند.
نازیه‌ی ۲۷ساله، خیاط در فراه، می‌گوید که رفتن به بازار، دریافت درآمد از خیاطی و نزدیک‌شدن مناسبت‌ها بر تمایل او به خرید تأثیر می‌گذارند. «بیشتر هنگام رفتن به بازار یا زمانی که از خیاطی درآمد به دست می‌آورم، به خرید علاقه‌مند می‌شوم. مخصوصاً پیش از مهمانی‌ها که دوست دارم لباس یا وسایل تازه داشته باشم. بیشتر به ظاهر، قیمت و علاقه‌ی شخصی‌ام توجه می‌کنم. گاهی آن قدر از یک کالا خوشم می‌آید که نیاز واقعی خود را فراموش می‌کنم و بدون فکر زیاد آن را می‌خرم.»
یاسمین احمدی، ۲۱ساله و صاحب دکان لوازم آرایشی در دایکندی نیز، می‌گوید که در مناسبت‌های مختلف، گاهی تحت تأثیر چشم‌وهم‌چشمی خرید می‌کند. «در مناسبت‌ها، عیدها، عروسی‌ها و مهمانی‌ها، به ویژه وقتی با خانم دیگری رقابت یا چشم‌وهم‌چشمی داشته باشم، معمولاً لباس و بدلیجات خوب می‌خرم. هنگام خرید، قیمت را هم در نظر می‌گیرم؛ اما اگر چیزی را دوست داشته باشم، بیشتر به علاقه‌ام توجه می‌کنم. مثلاً وقتی به بازار می‌روم، اگر چیزی خوشم بیاید، حتا اگر قیمتش بلند باشد، حتماً آن را می‌خرم.»
از میان زنان مصاحبه‌شده، هفت تن گفته که شغل ندارند. یافته‌های این گفت‌وگوها نشان می‌دهد که برخی از زنان بخشی از پول اختصاص‌یافته به هزینه‌های ماهانه را صرف خرید کالاهایی می‌کنند که در آن زمان به آن‌ها نیاز فوری ندارند. در نتیجه، شماری از آن‌ها برای تأمین هزینه‌های ضروری زندگی با کم‌بود پول روبه‌رو می‌شوند.
رویدا قادری ۲۶ساله، دانش‌آموخته‌ی ژورنالیزم که اکنون بی‌کار است، می‌گوید که گاهی خریدهای غیرضروری سبب می‌شوند پولش را در آغاز ماه مصرف کند و در روزهای پایانی ماه با کم‌بود پول روبه‌رو شود. «گاهی اوقات پیش آمده که پولم را در ۱۰ روز اول ماه مصرف کنم و بخشی از آن را به خریدهای غیرضروری اختصاص بدهم؛ اما در پانزده یا بیست روز آخر ماه، دیگر هیچ پولی برایم باقی نماند تا حتا ضروریات خود را بخرم.»
هم‌چنان، از میان زنان مصاحبه‌شده، ۱۶ تن گفته که پس از خریدهای غیرضروری با کم‌بود بودجه روبه‌رو و از خریدهای شان پشیمان شده؛ در حالی که هشت تن دیگر پشیمانی چندانی از این خریدها نداشته اند.
سمیرا مهریار، ۲۱ساله و خیاط در کابل، می‌گوید که گاهی پس از خرید وسایل غیرضروری احساس پشیمانی کرده است. «بدون نیاز فوری، چیزهایی مانند لباس، لوازم تزئینی یا وسایل خانه خریده‌ام؛ اما پس از خرید، با خود فکر کنم که واقعاً به آن‌ها نیاز نداشتم. گاهی پس از خریدهای غیرضروری احساس پشیمانی می‌کنم، به ویژه زمانی که فکر می‌کنم می‌توانستم با آن پول یکی از نیازهای اساسی را برآورده کنم.»
در مقابل، شماری از زنان مصاحبه‌شده گفته که با اولویت‌دادن به نیازهای اساسی، بررسی قیمت و کیفیت کالاها و برنامه‌ریزی برای خرید، هزینه‌های شان را مدیریت می‌کنند و می‌کوشند از مصرف پول برای کالاهای غیرضروری بکاهند.
از میان ۲۴ زن مصاحبه‌شده، پنج تن گفته که نیازهای ضروری را پیش از خرید در اولویت قرار می‌دهند و با کاهش خریدهای غیرضروری توانسته مخارج خود را بهتر مدیریت کنند.
مدینه احمدی، ۱۹ساله و باشنده‌ی شهر جلال‌آباد، می‌گوید که خریدهای غیرضروری اندکی دارد و این خریدها تا اکنون تأثیر منفی قابل‌توجهی بر وضعیت مالی خانواده‌اش نداشته است. «درآمد مستقل دارم و خریدهای غیرضروری‌ام بسیار کم است؛ از همین‌رو، تا اکنون این خریدها تأثیر منفی قابل‌توجهی بر وضعیت مالی خانواده‌ام نداشته است. هم‌چنان، به دلیل خریدهای غیرضروری، در پایان ماه با کم‌بود پول برای تأمین نیازهای اساسی روبه‌رو نشده‌ایم. با این حال، اکنون تلاش می‌کنم هزینه‌هایم را بهتر مدیریت کنم و نیازهای ضروری را در اولویت قرار دهم.»
در همین حال، روان‌شناسان می‌گویند که خریدهای غیرضروری می‌توانند تحت تأثیر عواملی مانند استرس، کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس تنهایی و وضعیت عاطفی افراد قرار داشته باشند.
محمدالله بلوچ، روان‌شناس، می‌گوید: «خرید کالاهای غیرضروری می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند استرس، کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس تنهایی و وضعیت عاطفی فرد قرار داشته باشد. در برخی موارد، خرید مکرر و کنترل‌ناپذیر ممکن است با مشکلات روان‌شناختی مرتبط باشد؛ اما هر خرید غیرضروری یا تردید هنگام انتخاب کالا، به معنای ابتلا به اختلال وسواس نیست. زمانی که فرد به‌گونه‌ی مداوم احساس می‌کند باید چیزی بخرد، با وجود این‌که به آن نیاز ندارد و نمی‌تواند این رفتار را کنترل کند، ممکن است به ارزیابی تخصصی از سوی روان‌شناس نیاز داشته باشد.»
شماری از آگاهان اقتصادی، مدیریت هزینه‌ها، پس‌انداز و اولویت‌دادن به نیازهای اساسی را از عوامل مؤثر در بهبود وضعیت مالی خانواده‌ها می‌دانند.
امیدالله قسیم‌زی، آگاه مسائل اقتصادی، می‌گوید که جلوگیری از هزینه‌های غیرضروری می‌تواند در بهبود وضعیت اقتصادی خانواده‌ها نقش داشته باشد. «نقش زنان در مدیریت خانواده‌ها بسیار ارزنده و مؤثر است. جلوگیری از مخارج غیرضروری، خرید بر اساس نیاز، قناعت و پس‌انداز می‌تواند در رشد اقتصاد خانواده و پیش‌گیری از مشکلات و ورشکستگی مالی نقش مهمی ایفا کند. هم‌چنان، آموزش‌های حرفه‌ای و برنامه‌های آموزشی می‌توانند توانایی زنان را در تقویت کسب‌وکارهای‌شان افزایش دهند تا بتوانند هم در مدیریت بهتر امور مالی خانواده و هم در رشد اقتصاد خانواده نقش مؤثری داشته باشند.»
گفتنی است که بانک جهانی در گزارشی که در ۲۶ می ۲۰۲۶ منتشر کرده، گفته که با وجود رشد اقتصادی افغانستان، وضعیت زندگی مردم بهبود نیافته است. بر بنیاد این گزارش، افزایش جمعیت، تورم، کاهش کمک‌های خارجی و محدودیت فرصت‌های کاری، فشار اقتصادی بر خانواده‌ها را افزایش داده است.
