با این که در فقه اسلامی و آموزههای دینی بر کرامت انسانی و حقوق زنان دارای معلولیت تأکید شده است، روایتهای شماری از این زنان نشان میدهد که آنان در برخی بخشهای زندگی از جمله آموزش، اشتغال، دسترسی به خدمات و در مواردی موضوعهای مرتبط با میراث، با چالشهایی روبهرو بوده اند. عالمان دین و کارشناسان حقوقی، نیز میگویند که گسترش خدمات حمایتی و افزایش آگاهی خانوادهها و جامعه، میتواند در بهبود وضعیت و فراهمشدن فرصتهای بیشتر برای این قشر مؤثر باشد.
ماهجان غنی، باشندهی ولسوالی جرم بدخشان که از ناحیهی کمر و پا دارای معلولیت است، میگوید که معلولیت بر بخشهای مختلف زندگی او تأثیر گذاشته و در مواردی با برخوردهای غیرمسئولانهی برخی افراد روبهرو شده است. «معلولیتم بر زندگی روزمرهام تأثیر زیادی گذاشته و با مشکلاتی روبهرو شدهام. امیدوارم فرصتهای بیشتری برای حمایت و حضور فعال ما فراهم شود.»
عزیزه صدیقی، یکی دیگر از زنان دارای معلولیت از بامیان که از ناحیهی دست دارای معلولیت است، نیز میگوید که معلولیت بر بخشهای مختلف زندگی او تأثیر گذاشته است. به گفتهی او، دسترسی به آموزش، فرصتهای کاری و برخی خدمات، از مهمترین چالشهایی اند که با آن روبهرو بوده است. «معلولیت باعث شده در رفتوآمد، انجام برخی کارهای روزمره و حضور در فعالیتهای اجتماعی با دشواریهایی روبهرو شوم؛ اما همیشه تلاش کردهام مستقل باشم. گاهی در زمینهی برخی خدمات احساس کردهام که فرصتهای برابر برایم به اندازهی کافی فراهم نبوده است.»
لیلما محمدی، زنی دارای معلولیت از جوزجان، میگوید که از دوران مکتب با برخوردهای متفاوتی در جامعه روبهرو بوده است. «هنگام تقسیم میراث، در ابتدا این دیدگاه مطرح شد که نیازی نیست سهمی برای من در نظر گرفته شود. هرچند بعداً موضوع پیگیری شد، اما آن تجربه بر رهنمودهای شریعت استوار نبود.»
بر بنیاد آموزههای فقه اسلامی، زنان دارای معلولیت از حقوقی چون حفظ کرامت انسانی، برخورداری از فرصتهای برابر، دسترسی به آموزش، خدمات صحی و توانبخشی، مشارکت در فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی و دیگر حقوق اساسی برخوردار اند. محمداکبر گوجروال، حقوقدان، میگوید که در فقه اسلامی، زنان دارای معلولیت از کرامت انسانی و حقوق شرعی برخوردار اند و معلولیت به خودی خود، سبب محدودشدن این حقوق نمیشود.
به گفتهی او، در شماری از اسناد بینالمللی نیز بر فراهمسازی زمینهی بهرهمندی افراد دارای معلولیت از حقوق و فرصتهای اساسی تأکید شده است. «فقه اسلامی با استناد به آموزههای دینی، برای افراد دارای معلولیت کرامت و احترام قائل است و بر حمایت از حقوق آنان تأکید میکند.»
آسیه امانی، کارشناس مسائل حقوقی، نیز میگوید که زنان دارای معلولیت، همانند دیگران، از حقوق قانونی و شرعی برخوردار اند و در صورت بروز اختلاف، میتوانند از مجراهای شرعی و حقوقی موضوع را پیگیری کنند. «در موضوعهایی مانند میراث، اموال، ازدواج و دیگر مسائل حقوقی، در صورت بروز اختلاف، زنان دارای معلولیت میتوانند برای بررسی و رسیدگی به مراجع ذیصلاح مراجعه کنند.»
در همین حال، شماری از کارشناسان، میگویند که برخی زنان دارای معلولیت، به دلیل دشواریهای زندگی، ممکن است بیش از دیگران به حمایتهای اخلاقی، اجتماعی و خدمات مشاورهای نیاز داشته باشند. عبدالقدیر بران، روانشناس، میگوید: «حمایت خانواده، فراهمشدن فرصتهای مناسب و دسترسی به خدمات مشاوره میتواند در بهبود وضعیت روحی زنان دارای معلولیت نقش مؤثری داشته باشد.»
عالمان دین، نیز تأکید میکنند که اسلام برای زنان دارای معلولیت همان کرامت و حقوقی را قائل شده است که برای دیگر انسانها در نظر گرفته است. محمدیوسف ثاقب، عالم دین، میگوید: «اسلام عزیز برای زنانی که دارای معلولیت هستند، همانند دیگر انسانها کرامت، حقوق و احترام قائل شده است و معیار برتری در اسلام، جسامت، توانمندی یا صحتمندی نیست؛ بلکه ایمان و تقوا معیار برتری است.»
از سوی دیگر، مسئولان ریاست امور شهدا و معلولین بدخشان، میگویند که برای حمایت از افراد دارای معلولیت، برنامههای حمایتی و کمکهای نقدی در نظر گرفته شده است. نوراحمد احمدی، رییس امور شهدا و معلولین بدخشان، میگوید: «برای افراد دارای معلولیت، مطابق طرزالعملهای مربوط، کمکهای نقدی در نظر گرفته شده که به گونهی دورهای پرداخت میشود. از سوی امارت اسلامی به ویژه وزارت امور شهدا و معلولین و ریاست امور شهدا و معلولین بدخشان، برای این افراد ماهانه از دو هزار تا ۱۰ هزار افغانی مساعدت در نظر گرفته شده که به صورت ربعوار حواله و پرداخت میشود.»
زنان دارای معلولیت در این گزارش، بخشی از تجربهها و چالشهای روزمرهی خود را بازگو کرده اند؛ چالشهایی که به گفتهی کارشناسان، با افزایش آگاهی عمومی، گسترش خدمات حمایتی و اجرای بهتر حقوق پیشبینیشده در آموزههای دینی و قوانین، میتوان زمینهی کاهش آنها را فراهم کرد. برآوردهای پخششده از سوی دفتر هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما)، نیز نشان میدهد که شمار قابل توجهی از افراد دارای معلولیت در افغانستان زندگی میکنند.
