جدال نان و قلم؛ تلاش جوانان برای حفظ تعادل میان کار و تحصیل

نتیجه‌ی گفت‌وگوی سلام‌وطندار با ۱۳ جوان شاغل و دانش‌جو در افغانستان، نشان می‌دهد که کار هم‌زمان با تحصیل میان این جوانان بیش از این که یک انتخاب حرفه‌ای باشد، یک ضرورت اقتصادی است. تمامی جوانان گفت‌وگوشده در این گزارش، می‌گویند که بدون کار قادر به ادامه‌ی تحصیل نیستند؛ موضوعی که به باور کارشناسان، در صورت مدیریت درست، می‌تواند مهارت‌های حرفه‌ای و سرمایه‌ی انسانی جوانان را تقویت کند.

عبیدالله شهباز، دانش‌جوی رشته‌ی اقتصاد از کابل، می‌گوید که جوانان در افغانستان برای ادامه‌ی تحصیل ناگزیر به کارکردن اند. «اگر بی‌کار باشی، نمی‌توانی درس بخوانی. اگر بخواهی درس بخوانی، کار نمی‌توانی. وقتی پول پیدا کرده نتوانستی، یک دلیل عمده می‌شود که از درس می‌مانی، آینده‌ی ما در افغانستان نامعلوم است. مشخص است که هیچ کس پیش‌بینی کرده نمی‌تواند فردا چه می‌شود و پس‌فردا چه می‌شود، به امید فردای بهتر.»

نورزیه بهادری ۲۳ساله، دارای مدرک کارشناسی، می‌‌گوید که هم‌زمان با کار به عنوان قابله در یکی از کلینیک‌ها در پنجشیر، درس‌های آنلاین مقطع کارشناسی ارشد خود را نیز دنبال می‌کند. «مصارف شخصی و هزینه‌های آموزشی را از طریق کار در کلینیک تأمین می‌کنم. بعضی وقت‌ها در پرداخت نیازهای اولیه‌ی زندگی و آموزشی، با مشکلات مالی روبه‌رو شده‌ام؛ اما کوشش کرده‌ام و ادامه داده‌ام. در کنار درس، کار می‌کنم؛ درآمد من محدود است، بیش‌تر صرف مصارف روزانه و آموزش می‌شود؛ اما کمک می‌کند که بتوانم به درس ادامه بدهم.»

از سویی هم، چهار تن از این جوانان، می‌گویند که آنان مسئولیت تأمین مالی خانواده‌های شان را دارند و در هر صورت باید کار کنند؛ اما برای ساختن آینده‌ی بهتر هم‌زمان با کار تحصیل نیز می‌کنند. محمدضیا انوری ۲۴ساله از غزنی، می‌گوید که هم‌زمان با تحصیل کار می‌کند که این تجربه برای او فرصتی ارزش‌مند و بیش‌تر از یک مسئولیت ساده است. «مصارف شخصی‌ام را از طریق تدریس به دست می‌آورم و همین پول را در مسیر مکتب مصرف هم می‌کنم. در کنار درس، کار هم می‌کنم و از طریق آنلاین و حضوری زبان‌های انگلسیی و چینی را تدریس می‌کنم و تا حدی می‌توانم به خانوده هم کمک کنم؛ چون بعضی اوقات ممکن در خانه استم، می‌توانم کمک کنم. تجربه‌ی درس‌خواندن و کارکردن هم‌زمان بسیار خوب است.»

عبدالواحد نظری ۲۲ساله از لغمان، دانش‌جوی رشته‌ی خبرنگاری، می‌‌گوید که مدیریت هم‌زمان کار و تحصیل چالش‌برانگیز است؛ اما غیرممکن نیست. «برای دانش‌جویی که خودش هم‌زمان بخواند و کار کند، مدیریت این موارد خیلی مشکل است. به نظر من، نظم و مدیریت می‌تواند زمان را بهتر کند، انسان را مسئولیت‌پذیر به بار بیاورد. خوش‌بختانه هنوز مجبور به ترک تحصیل نشده‌ام؛ اما گاهی نگران از تأمین هزینه‌های مالی مثلاً کرایه‌ی اتاق و مصرف خودم در کابل و هم‌چنان فیس دانش‌گاهم، شده‌ام.»

با این حال، شماری از استادان دانش‌گاه‌ها، هشدار می‌دهند که در صورت اولویت‌دادن به کار، کیفیت آموزش آسیب می‌بیند. حکمت‌الله میرزاده، استاد دانش‌گاه، می‌گوید که وقتی دانش‌جو هم‌زمان در دو میدان فعالیت می‌کند، اگر کار را در اولویت قرار دهد، تحصیل او آسیب خواهد دید. «دانش‌جو از لحاظ روحی و روانی در دو میدان قرار می‌گیرد؛ یکی میدان کار و یکی هم میدان تحصیل و مطمئناً اولویت‌بندی میدان کار و تحصیل برای دانش‌جو سخت می‌تواند باشد. این که کدام میدان را بیش‌تر اهمیت و اولویت ‌دهد و به او وقت بگذارد. مطمئناً جامعه‌ی افغانستان یک جامعه‌ی فقیر است و اولویت‌های جوانان بیش‌تر اقتصادمحور است؛ فلهذا میدان آموزش به مرور زمان سرد و خالی خواهد شد و تحصیل جوانان شاغل در محیط کار در واقع بی‌کیفیت و در عین حال آسیب‌دیده خواهد بود.»

در مقابل، برخی کارشناسان مسائل اقتصادی بر جنبه‌ی مثبت این پدیده تأکید دارند. شاکر یعقوبی، کارشناس مسائل اقتصادی، می‌گوید افرادی که دانش عملی و نظری را تجربه می‌کنند، سرمایه‌ی بهتری می‌سازند. «تنها درس‌خواندن بدون تجربه‌ی عملی، گاهی اوقات فاصله میان دانش‌گاه و بازار کار را زیاد می‌کند. در مقابل، کارکردن هم‌زمان با تحصیل اگر متعادل باشد، باعث می‌شود که فرد مهارت‌های نرمی مثل مسئولیت‌پذیری، مدیریت زمان و ارتباط حرفه‌‌ای را یاد بگیرند. کسی که هم دانش نظری دارد و هم تجربه‌ی عملی، مسلماً که سرمایه‌ی انسانی بالاتری می‌سازد و رقابتش در بازار کار بیش‌تر می‌شود.»

از دید محمدالله بلوچ، روان‌شناس، جوانانی که هم‌زمان کار و تحصیل می‌کنند، دارای انگیزه‌ی بالا و آینده‌‌نگری شغلی اند. «جوانانی که هم کار می‌کنند و هم درس می‌خوانند، عموماً جوانانی هستند که از لحاظ روان‌شناختی شخصیت کاریزماتیکی دارند یا شخصیت بسیار فعالانه دارند و کسانی هستند که هم به آینده‌ی شغلی خود و هم به آینده‌ی تحصیلی خود می‌اندیشند یا هم جوانانی اند که از لحاظ روان‌شناختی در خود شان یک انگیزه برای خدمت به فامیل و وطن ایجاد کردند.»

اقتصاد پایدار می‌تواند زمینه‌ساز موفقیت دانش‌جویان باشد؛ زیرا وقتی دانش‌جویان از مشکلات اقتصادی دور باشند، می‌توانند بهتر بر تحصیل خود تمرکز کنند. با این حال، در افغانستان بر بنیاد گزارش‌های پخش‌شده‌ی سازمان ملل متحد در اواخر ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶، فقر وخیم‌تر شده است و بیش از ۶۴ درصد مردم با فقر چندبعدی روبه‌رو اند؛ عاملی که تأثیر مهمی بر فرصت‌ها و تمرکز دانش‌جویان بر تحصیل دارد.